Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontmoet het levende erfgoed van Gelderland

14 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans het karakteristieke geluid van blatende schapen en het vriendelijke geklingel van bellen in de verte te horen. De Veluwse schaapskuddes zijn niet weg te denken uit het Gelderse landschap. Al eeuwenlang trekken schepers met hun trouwe honden en honderden schapen over de glooiende heuvels en zandvlaktes. Ooit waren ze onmisbaar voor de landbouw, vandaag de dag zijn ze de levende beschermers van een uniek ecosysteem.

In dit artikel ontdek je waarom deze kuddes zo belangrijk zijn, welke historische schaapskooien je niet mag missen en hoe je zelf oog in oog komt te staan met de herder en zijn schapen.

Levende maaiers met een rijke geschiedenis

Tot diep in de negentiende eeuw draaide het boerenbedrijf op de zandgronden van de Veluwe om het potstalsysteem. Schapen graasden overdag op de uitgestrekte heide en verzamelden 's nachts in potstallen. De mest die zij achterlieten werd, gemengd met heideplaggen, gebruikt om de schrale akkers vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest leek de rol van het schaap uitgespeeld, maar al snel werd duidelijk dat de paarse heide zonder begrazing binnen de kortste keren zou dichtgroeien met berken, dennen en verruigend gras.

Tegenwoordig houden de schapen het heidelandschap vitaal en open. Bovendien zorgde dit specifieke gebruik voor het ontstaan van een bijzonder ras: het **Veluws heideschaap**. Dit sterke, statige schaap met lange wol, ranke poten en een vriendelijke kop is uitstekend bestand tegen het sobere dieet en de weersomstandigheden van het open veld.

De mooiste schaapskooien van de Veluwe

Verspreid over de hele Veluwe liggen schilderachtige schaapskooien, vaak omringd door eeuwenoude bomen en grenzend aan wandelroutes:

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Dit is een van de grootste schaapskooien van Nederland. Het moderne bezoekerscentrum naast de historische kooi biedt volop interactieve informatie over het heidebeheer en het ras. Vanaf de kooi starten verschillende bewegwijzerde wandelroutes over de open heide.
  • **De Renderklippen (Epe en Heerde):** Tussen Epe en Heerde ligt een fabelachtig glooiend heidegebied met zandverstuivingen en vennen. Midden op de Renderklippen staat een fraaie houten kooi. Als de kudde 's middags over de heuvels terugkeert, levert dat een puur Hollands plaatje op.
  • **Historische enclave Hoog Buurlo:** Midden in de uitgestrekte bossen en heidevelden ten zuiden van Apeldoorn ligt de beschermde rijksmonumentale nederzetting Hoog Buurlo. Hier staan twee prachtige, rietgedekte kooien geflankeerd door statige beukenlanen en eeuwenoude eiken.
  • **Schaapskooi Schalterbos (Nationaal Park Veluwezoom):** Vlak bij Rheden vertrekt de kudde van Natuurmonumenten dagelijks om de heuvels van het Herikhuizerveld en de Posbank open te houden. Vanaf de kooi wandel je direct de heuvelachtige bossen en heidevelden in.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Gelegen aan de rand van de Elspeetse Heide vind je deze traditionele potstal. De herder trekt hier regelmatig met zijn kudde over het open landschap richting de Stakenberg.

Beleef de seizoenen bij de schaapskooi

Een bezoek aan een schaapskudde is in ieder jaargetijde een belevenis:

  • **Het vroege voorjaar:** Tussen februari en april worden honderden lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren dan speciale 'Lammetjesdagen', een feestelijke gelegenheid voor jong en oud om kraamvisite te doen.
  • **De zomer:** In juni vindt traditioneel het schaapscheerdersfeest plaats. Schapen worden op ambachtelijke wijze van hun wintervacht ontdaan, vaak omlijst met demonstraties wolverwerken en streekmarkten.
  • **De late zomer:** Wanneer de heide in augustus dieppaars kleurt, contrasteert het lichte woldek van de schapen prachtig met het glooiende landschap.
  • **De herfst en winter:** Ook in de koudere maanden begrazen de schapen het veld; de rust op de heide is dan weldadig en de ontmoeting met een dampende kudde in de ochtendmist puur genieten.

Praktische bezoekerstips

Wil je het vertrek of de thuiskomst van de schapen meemaken? Houd dan rekening met de volgende tips:

1. **Tijdstip:** De meeste kuddes vertrekken in de ochtend tussen 09.00 en 10.00 uur naar het veld en keren aan het einde van de middag (meestal tussen 16.00 en 17.00 uur) weer terug naar de kooi. 2. **Honden aan de lijn:** Schapen raken snel in paniek van loslopende honden. Houd je hond altijd kort aangelijnd rondom de kooien en op de heide. 3. **Geef de herder en de honden ruimte:** De schapendrijverhonden (zoals border collies) zijn hard aan het werk om de kudde bij elkaar te houden. Houd voldoende afstand en doorkruis de kudde nooit te voet of op de fiets. 4. **Combineer met een wandelroute:** Bij vrijwel alle schaapskooien zijn wandelroutes van verschillende lengtes uitgezet, variërend van korte gezinsroutes tot lange struintochten.