Schaapskuddes op de Veluwe: ontmoet de herders en hoeders van de Gelderse heide
21 november 2026
NatuurWie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, kan zomaar worden verrast door het vertrouwde geluid van honderden grazende schapen, een zacht blaffende herdershond en het geritsel van heidestruikjes. De schaapskuddes op de Veluwe zijn niet alleen een prachtig en fotogeniek schouwspel; ze vormen een levend stuk cultuurhistorie en zijn onmisbaar voor het behoud van het Gelderse landschap.
Waarom schapen onmisbaar zijn voor de heide
Zonder begrazing zou de heide binnen enkele tientallen jaren veranderen in bos. Bomen zoals de vliegden en berk, maar ook snelgroeiende grassen zoals pijpenstrootje, zouden de heideplanten langzaam verstikken. Hier komt de schaapskudde in actie.
Elke dag trekt de herder met de kudde de hei op. De schapen eten de jonge boompjes en het woekerende gras op, waardoor de struikheide en dopheide voldoende licht en ruimte krijgen om te bloeien. Bovendien verspreiden de dieren met hun vacht en mest zaden en insecten over het terrein. Zo houden zij een ecosysteem in stand waarin ook zandhagedissen, heideblauwtjes en adders kunnen floreren.
Het Veluws heideschaap
Niet elk schaap is geschikt voor dit zware werk op de arme zandgronden. Op de Veluwe kom je vooral het authentieke **Veluwse heideschaap** tegen. Dit ras staat bekend om zijn ranke bouw, lange benen, opgerichte houding en het ontbreken van hoorns. Dankzij hun sobere aard en grote uithoudingsvermogen kunnen deze dieren moeiteloos lange afstanden afleggen door rul zand en taaie vegetatie.
De bekendste schaapskooien van de Veluwe
Verspreid over de Veluwe vind je historische en actieve schaapskooien. Een aantal van de mooiste startpunten voor een ontmoeting met de kudde:
- **Ermelosche Heide (Ermelo):** De kudde van Ermelo telt honderden dieren. Vlak naast de schaapskooi bevindt zich een modern bezoekerscentrum waar je alles leert over de heide en het heidebeheer. Vanaf hier starten prachtige wandelroutes over het uitgestrekte heideveld vol prehistorische grafheuvels.
- **Ginkelse Heide (Ede):** Aan de rand van deze historische heide staan twee schaapskooien. Hier hoedt de herder dagelijks de kudde, die een belangrijke rol speelt in het openhouden van het voormalige slagveld van Operatie Market Garden.
- **Nationaal Park Veluwezoom (Rheden):** Vlak bij Bezoekerscentrum Veluwezoom ligt een traditionele schaapskooi. De schapen begrazen onder meer de beroemde glooiende hellingen van de Posbank.
- **Elspeetse Heide (Elspeet):** De historische kooi aan de rand van het dorp Elspeet herbergt een van de oudste zelfstandige kuddes van ons land. Een wandeling rondom deze kooi voert je direct over serene heidepaden en zandwegen.
- **Loenermark (Loenen):** Midden in het glooiende bos- en heidelandschap van Geldersch Landschap & Kasteelen graast de kudde van de Loenermark, herkenbaar aan de idyllische kooi omzoomd door oude eiken.
- **Rendierbergen (Epe-Heerde):** Gelegen tussen Epe en Heerde, aan de rand van het heidegebied De Dellen. Een geliefde halte voor wandelaars en fietsers.
Een dag uit het leven van de herder
Het hoeden van een schaapskudde is een echt ambacht. Vroeg in de ochtend verzamelt de herder de dieren in de kooi en controleert de gezondheid van de kudde. Rond het begin van de ochtend gaan de hekken open en vertrekt de stoet richting het begrazingsgebied.
De herder wordt ondersteund door getrainde hoedershonden, meestal Border Collies of traditionele heidehonden. Met korte fluitsignalen en commando's stuurt de herder de honden aan om afgedwaalde schapen terug te halen en de groep bij elkaar te houden. Aan het einde van de middag keert de kudde terug naar de kooi, een bijzonder moment om mee te maken.
Praktische tips voor je bezoek
- **Timing:** Wil je zien hoe de schapen vertrekken of terugkeren? Kom dan aan het begin van de ochtend of aan het einde van de middag naar de kooi. Midden op de dag bevindt de kudde zich vaak dieper op de heide.
- **Honden aan de lijn:** Honden zijn bij de meeste heidevelden welkom, mits aangelijnd. Kom je de kudde tegen, houd dan altijd ruime afstand en zorg dat je eigen hond niet kan blaffen of naar de kudde toetrekt; dit verstoort het werk van de herdershond.
- **Lammetjestijd:** In het vroege voorjaar (februari tot april) worden de lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren rond deze periode speciale lammetjesdagen, een feestelijke gelegenheid om kraamvisite te doen in de stal.
- **Combineer met een wandeling:** Bij vrijwel alle schaapskooien starten gemarkeerde wandel- en fietsroutes over de omliggende heide en door de bossen.