Schaapskuddes op de Veluwe: ontmoet de herders en grazers van het Gelderse heidelandschap
21 november 2026
NatuurWie vroeg in de ochtend over de heidevelden van de Veluwe wandelt, hoort het geluid al van ver: het zachte getik van honderden hoefjes, het kenmerkende gemekker en af en toe het korte commando van een herder aan zijn werkhond. Schaapskuddes horen onlosmakelijk bij het Gelderse landschap. Zonder deze grazers zouden de uitgestrekte heidevelden binnen enkele decennia veranderen in dicht dennen- en berkenbos. Een bezoek aan een van de traditionele schaapskooien is dan ook een van de meest sfeervolle manieren om de natuur en cultuurhistorie van de Veluwe te beleven.
Levende grasmaaiers met een rijke geschiedenis
Eeuwenlang vormden schapen de motor van het Veluwse boerenbedrijf. In het zogeheten potstalsysteem graasden de dieren overdag op de arme zandgronden. ’s Nachts stonden ze dicht opeengepakt in de schaapskooi, waar hun mest werd opgevangen op heideplaggen. Deze heidemest was onmisbaar om de schrale akkers (de enken) vruchtbaar te maken voor rogge en boekweit.
Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek voor de Veluwse heideschapen te vallen. Gelukkig zagen natuurorganisaties en gemeenten op tijd in dat de schapen een onvervangbare rol speelden in het landschap. Tegenwoordig trekken de kuddes er dagelijks op uit voor professioneel heidebeheer. Door selectief jonge boompjes en grassen (zoals pijpenstrootje) weg te vreten, krijgt de struikheide volop ruimte om te groeien en te bloeien.
De mooiste schaapskuddes en kooien van de Veluwe
Verspreid over de noordelijke, centrale en zuidelijke Veluwe vind je diverse actieve schaapskooien. Bij veel van deze locaties kun je het vertrek of de terugkeer van de kudde meemaken, of starten met een prachtige rondwandeling.
1. Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide) Met honderden Veluwse heideschapen herbergt Ermelo een van de grootste kuddes van Gelderland. Bij het moderne bezoekerscentrum Schapedrift leer je alles over het heidebeheer, de bijenstal en de geschiedenis van het gebied. Vanaf de kooi wandel je direct de glooiende Ermelosche Heide op, waar je ook eeuwenoude grafheuvels en Romeinse marskamp-overblijfselen passeert.
2. Schaapskooi De Renderklippen (Epe en Heerde) Tussen Epe en Heerde ligt het heidegebied De Renderklippen, beroemd om zijn heuvelachtige reliëf en vennetjes. Midden in dit heidelandschap staat een pittoreske, met riet gedekte schaapskooi. De kudde hier bestaat uit het zeldzame Veluwse heideschaap, herkenbaar aan de lange staart, het ranke postuur en de vriendelijke kop zonder horens.
3. Schaapskooi De Loenermark (Loenen) In het zuidoosten van de Veluwe, nabij de Loenense waterval, ligt het uitgestrekte natuurgebied De Loenermark. De historische schaapskooi vormt hier het centrale vertrekpunt voor wandelingen door gevarieerde heide, bossen en jeneverbesstruwelen. De heidevelden rond Loenen behoren tot de stilste van Gelderland.
4. Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom) Aan de voet van de heuvels van Nationaal Park Veluwezoom vind je de schaapskooi van Rheden. De kudde trekt over de beroemde Posbank en het Herikhuizerveld. De steile heidehellingen maken het werk voor herder en honden hier fysiek uitdagend, wat een spectaculair schouwspel oplevert voor wandelaars.
5. Schaapskooien Ginkelse Heide en Eder heide (Ede) Ede heeft maar liefst twee traditionele schaapskooien: één op de historische Ginkelse Heide en één aan de rand van de Eder heide. Beide kuddes doorkruisen uitgestrekte heideterreinen die bekendstaan om hun weidse vergezichten en indrukwekkende stilte.
Praktische tips voor je ontmoeting met de kudde
Wil je een schaapskudde in actie zien? Houd dan rekening met de volgende tips voor een geslaagd en respectvol bezoek:
- **Het vertrek en de terugkeer:** De herder vertrekt meestal halverwege de ochtend met de kudde naar het veld en keert aan het einde van de middag terug naar de kooi. Dit zijn de beste momenten om de hele kudde bij elkaar te zien.
- **Honden strikt aangelijnd:** Ook in losloopgebieden moeten honden in de buurt van schaapskooien en grazende kuddes altijd kort aangelijnd blijven. De werkhonden van de herder moeten ongehinderd hun werk kunnen doen.
- **Houd gepaste afstand:** Geef de kudde en de herder de ruimte. Doorkruis een trekkende kudde nooit en laat de honden ongestoord manoeuvreren.
- **Vraag gerust:** De meeste Veluwse herders vertellen met veel passie over hun vak, het schapenras en de planten op de heide wanneer ze even pauzeren of bij de kooi aankomen.
- **Het voorjaar:** In de vroege lente worden honderden lammetjes geboren. Veel bezoekerscentra en schaapskooien organiseren dan speciale publieksdagen om de jonge aanwas van dichtbij te bewonderen.