Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek historische kooien en ontmoet de herder

15 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte Veluwse heide wandelt, hoort het geluid al van ver: het zachte getik van hoefjes op het zandpad, het ritmische geblaat en het vertrouwde geluid van een herdersfluitje. De schaapskuddes horen bij de Veluwe zoals het zand bij de duinen hoort. Waar schapen vroeger bittere noodzaak waren voor de landbouw, zijn ze tegenwoordig onmisbaar voor het behoud van het iconische paarse landschap. Maak kennis met dit levende erfgoed en ontdek de mooiste plekken om een Veluwse schaapskudde te ontmoeten.

Het Veluwse heideschaap: levende geschiedenis

Tot diep in de negentiende eeuw draaide het Veluwse boerenbedrijf om schapen. Niet in de eerste plaats voor het vlees of de wol, maar voor de mest. Schapen graasden overdag op de schrale heidegronden en overnachtten in zogeheten potstallen of schaapskooien. Daar werd de mest vermengd met heiplaggen en vervolgens uitgereden over de akkers (de enken of essen) om de arme zandgrond vruchtbaar te maken.

Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek voor de schaapskuddes te vallen. Gelukkig werd op tijd ingezien dat zonder begrazing de heide snel zou vergrassen en veranderen in bos. Tegenwoordig graast op de Veluwe veelal het authentieke **Veluwse heideschaap**: een statig, rank en hoornloos ras met een lange, wollige vacht en een vriendelijk karakter. Ze zijn taai, sober en perfect aangepast aan het ruige terrein.

De mooiste schaapskooien en kuddes op de Veluwe

Verspreid over het Gelderse landschap vind je diverse historische kooien die nog altijd als actieve thuisbasis dienen voor een kudde. Dit zijn de meest bijzondere locaties voor een bezoek:

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze kooi herbergt een van de grootste kuddes van het Veluwse heideschaap. Bij het naastgelegen bezoekerscentrum leer je alles over het heidebeheer en de traditionele bijenteelt. Vanaf de kooi starten prachtige rondwandelingen over de glooiende Ermelosche Heide, langs prehistorische grafheuvels en een Romeins marskamp.
  • **Hoog Buurlo:** Midden in het hart van de Veluwe ligt de monumentale enclave Hoog Buurlo. Tussen eeuwenoude beukenlanen en monumentale eiken vind je hier twee karakteristieke schaapskooien met rieten daken. De kudde trekt dagelijks over de uitgestrekte heidevelden van het Harskampse Zand en Buurserzand. De sfeer op deze plek voelt alsof de tijd een eeuw heeft stilgestaan.
  • **Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Vlak bij het bekende bezoekerscentrum van Natuurmonumenten in Rheden staat een fraaie schaapskooi. Vanaf hier trekt de herder met de schapen en getrainde bordercollies over de heuvels van de Veluwezoom en de Posbank. Vanaf het uitkijkplatform bij de kooi heb je bovendien een schitterend zicht over het landschap.
  • **De Renderklippen (Epe-Heerde):** Boven op het spectaculaire heideplateau van de Renderklippen, tussen Epe en Heerde, ligt een sfeervolle schaapskooi met een weide en een gastvrij informatiepunt. De schapen zorgen er al decennialang voor dat het heidelandschap met zijn vennen open en heuvelachtig blijft.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Aan de rand van de uitgestrekte Stakenbergerheide vind je de historische schaapskooi van Elspeet. De rustieke omgeving leent zich uitstekend voor een combinatiewandeling door zowel dichte dennenbossen als weidse heidevelden.

Seizoenen bij de kudde: van lammetjes tot schaapscheren

Een bezoek aan een Veluwse schaapskooi is in elk seizoen anders:

  • **Het vroege voorjaar (kraamtijd):** Tussen februari en april worden honderden lammetjes geboren. Veel kooien organiseren dan speciale Lammetjesdagen, waarbij jong en oud kraamvisite kan afleggen in de kooi.
  • **De vroege zomer (schaapscheren):** Zodra de temperatuur stijgt, worden de schapen van hun zware wintervacht ontdaan. Rond diverse kooien vinden traditionele schaapscheerdersfeesten plaats, compleet met demonstraties wol spinnen, vilten en oude Veluwse ambachten.
  • **Nazomer en herfst:** In augustus en september kleurt de heide uitbundig paars en trekken de kuddes dagelijks urenlang over de bloeiende velden. Een schitterend decor voor wandelaars en fotografen.

Praktische tips voor je bezoek

1. **Timing van vertrek en terugkomst:** De meeste herders vertrekken 's ochtends met de kudde de heide op en keren aan het einde van de middag weer terug naar de kooi. Wil je de hele groep zien bewegen? Zorg dan dat je rond deze tijden bij de kooi aanwezig bent. 2. **Houd honden altijd aangelijnd:** Schapen zijn vluchtdieren en raken snel gestrest door loslopende honden. Bovendien zijn de herdershonden gefocust aan het werk. 3. **Geef de herder en honden de ruimte:** Blijf op gepaste afstand als de kudde een pad oversteekt of aan het grazen is. De herder beantwoordt bij tijd en rust graag vragen, maar het werk met de dieren gaat altijd voor.