Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek het eeuwenoude herdersambacht in Gelderland

15 november 2026

Cultuur

Wie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, kan het karakteristieke geluid van blatende schapen en het vriendelijke getik van een herdersstaf zomaar tegenkomen. Schaapskuddes horen al eeuwenlang onlosmakelijk bij het Gelderse landschap. Ooit vormden ze de motor van het traditionele boerenbedrijf, tegenwoordig zijn ze onmisbare natuurbeheerders en levend erfgoed. Ontdek waar je de mooiste schaapskooien vindt en hoe je dit bijzondere ambacht zelf kunt ervaren.

De natuurlijke tuinmannen van de heide

Eeuwenlang graasden tienduizenden Veluwse heideschapen over de arme zandgronden. De mest die ’s nachts in de potstallen werd verzameld, was essentieel om de akkers van de omliggende enclaves vruchtbaar te maken. Met de opkomst van kunstmest aan het begin van de twintigste eeuw leek het herdersambacht ten dode opgeschreven.

Gelukkig kregen de kuddes een nieuwe, vitale taak: ecologisch natuurbeheer. Zonder grazende schapen zouden de iconische heidevelden van de Veluwe binnen enkele decennia dichtgroeien met berken, grove dennen en vergrassen met pijpenstrootje. Schapen vreten selectief jonge boompjes en grassen weg, waardoor de struikheide voldoende zonlicht en ruimte behoudt. Bovendien verspreiden ze via hun vacht en hoeven zaden en insecten over het terrein, wat de biodiversiteit ten goede komt.

Bijzondere schaapskuddes om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je nog verschillende actieve kuddes met eigen kooien en bezoekerscentra. Elk gebied heeft een eigen charme:

  • **Schaapskudde Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze kudde bestaat uit het authentieke Veluwse heideschaap, herkenbaar aan de lange staart, smalle kop en witte, dichte vacht. Bij de moderne schaapskooi bevindt zich een interactief bezoekerscentrum waar je alles leert over de geschiedenis van het gebied en het herdersleven.
  • **Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de heuvels rondom het Herikhuizerveld ligt de fraaie schaapskooi van Rheden. Hier graast een kudde Rhedense heideschapen. Vanaf het uitkijkplateau bij de kooi heb je prachtig zicht op het omliggende dal.
  • **Schaapskudde Renderklippen (Epe-Heerde):** Midden tussen de glooiende heideheuvels van de Renderklippen ligt een schilderachtige schaapskooi. Het landschap rondom deze kooi behoort tot de meest fotogenieke plekken van noordelijk Gelderland.
  • **Schaapskudde Ginkelse Heide (Ede):** Op de Ginkelse Heide staan twee traditionele kooien. De herder trekt hier dagelijks uit over het uitgestrekte veld, dat tevens bekendstaat als historische landingsplek tijdens Operatie Market Garden.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Elspeet heeft diepe wortels in de schapenhouderij. Vanaf de kooi aan de rand van het dorp vertrekt de herder met zijn kudde naar de Elspeetsche Heide, een van de rustigste heidegebieden van de regio.

Het ritme van de herder

Het werk van een schaapsherder volgt het ritme van de natuur en de seizoenen. Wie de kudde in beweging wil zien, plant zijn bezoek het best rond het vertrek of de terugkeer van de schapen.

In de vroege ochtend, meestal rond negen of tien uur, vertrekt de herder met de honden – veelal Border Collies of Oudduitse herders – om de honderden schapen naar de heide te leiden. De samenwerking tussen herder en honden is een fascinerend schouwspel van subtiele fluitsignalen en scherpe sturing. Rond het einde van de middag keert de kudde weer terug naar de rust van de kooi.

Seizoenshoogtepunten: lammetjes en scheren

Het herdersjaar kent twee grote hoogtepunten die bijzonder leuk zijn voor jong en oud:

  • **Lammetjestijd (vroeg voorjaar):** Tussen februari en april worden honderden lammetjes geboren. Veel Veluwse schaapskooien organiseren in deze periode speciale 'Lammetjesdagen', waarbij bezoekers de pasgeboren dieren van dichtbij kunnen bewonderen en soms zelfs mogen knuffelen.
  • **Schaapscheerdersfeesten (vroege zomer):** Zodra de temperatuur stijgt in juni, moeten de schapen van hun dikke wintervacht worden ontdaan. Tijdens traditionele schaapscheerdersdagen zie je hoe dit zowel ambachtelijk met de handschaar als machinaal gebeurt, vaak omlijst met demonstraties wolverwerken en streekmarkten.

Praktische tips voor een respectvol bezoek

  • **Houd honden altijd aangelijnd:** Schapen schrikken snel van loslopende honden, wat paniek in de kudde en gevaarlijke situaties kan veroorzaken. Houd je viervoeter kort bij je in de buurt van een kudde of kooi.
  • **Houd afstand:** Geef de herder en de werkhonden de ruimte om hun werk te doen. Kruis niet zomaar een trekkende kudde, maar wacht rustig aan de rand van het pad tot de dieren gepasseerd zijn.
  • **Wandelroutes:** Bij vrijwel alle schaapskooien starten gemarkeerde wandelroutes variërend van korte familierondjes tot stevige struintochten over de heide.