Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek het eeuwenoude herdersambacht en historische kooien
17 november 2026
NatuurWie over de glooiende heidevelden van de Veluwe wandelt, hoort het geluid soms al van verre: het zachte gemekker van tientallen schapen en het ritmische geklingel van bellen. Schaapskuddes horen bij het Gelderse landschap zoals zandverstuivingen en diepe bossen. Vroeger werden ze gehouden voor hun mest en wol; tegenwoordig zijn deze viervoeters de belangrijkste natuurbeheerders van Gelderland. Zonder de grazende schapen zouden de iconische paarse heidevelden binnen enkele decennia veranderen in dicht bos.
Wil je het eeuwenoude herdersambacht van dichtbij meemaken? We nemen je mee langs de mooiste schaapskuddes en historische schaapskooien op de Veluwe.
Levende maaimachines: de rol van het Veluwse heideschaap
Op de Veluwe kom je vooral het Veluws heideschaap tegen, een sierlijk, hoogbenig ras met een lange staart en een sterke wolvacht. Deze dieren zijn perfect aangepast aan het schrale, zanderige landschap.
Tijdens het grazen vervullen de kuddes meerdere cruciale taken: - **Vergrassing tegengaan:** Schapen eten met name jonge grassen, boompjes en struiken die de heideplanten dreigen te verstikken. - **Planten verjongen:** Door heidestruikjes af te toppen, stimuleren ze nieuwe, vitale groei. - **Zaden verspreiden:** In de dikke vacht en onder de hoeven reizen zaden en insecten kilometers mee over het heideveld, wat zorgt voor een rijke biodiversiteit.
Het hoeden van een kudde met behulp van getrainde herdershonden (zoals Border Collies) is bovendien erkend als immaterieel cultureel erfgoed.
De bekendste schaapskooien en kuddes op de Veluwe
Verspreid over het heidelandschap vind je diverse actieve schaapskooien. Een aantal locaties zijn bijzonder geschikt voor een bezoek:
1. Schaapskudde Ermelo (Ermelosche Heide) Met honderden dieren herbergt Ermelo een van de grootste gesubsidieerde kuddes van Nederland. Naast de traditionele potstal ligt een modern bezoekerscentrum waar je alles leert over de geschiedenis van het heideschaap en archeologische vondsten uit de omgeving. Vanaf hier starten diverse bewegwijzerde wandelroutes over de uitgestrekte Ermelosche Heide.
2. Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom) Aan de voet van de Posbank, nabij Bezoekerscentrum Veluwezoom, ligt de schaapskooi van Rheden. De kudde trekt dagelijks over de steile heuvels van het Herikhuizerveld. Het schouwspel van een dalende kudde tussen de heideheuvels en uitzichtpunten is een van de meest gefotografeerde taferelen van Gelderland.
3. Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen) Midden op het golvende heidegebied de Renderklippen staat een fraaie schaapskooi. Vanaf een houten vlonder en bankjes rondom de kooi heb je prachtig uitzicht over het open landschap. De herder trekt hier dagelijks met zijn kudde over het heideplateau en langs de vennetjes.
4. Schaapskudde Elspeet Elspeet ademt nog de sfeer van een authentiek Veluws boerendorp. Aan de rand van de Elspeetsche Heide vind je de historische schaapskooi. Hier graast een zuiver Veluws heideschapenras dat de overgang tussen het Speulderbos en de open heide openhoudt.
5. Schaapskudde Hoenderloo Aan de zuidrand van Hoenderloo beheren schapen de heidevelden die grenzen aan de dichte Veluwse bossen. Deze kooi is een rustig startpunt voor wandeltochten richting het Deelerwoud of Park Hoge Veluwe.
Een jaar uit het leven van de herder
Het herdersleven verandert met de seizoenen mee, wat elk jaargetijde een unieke dynamiek geeft:
- **Voorjaar:** In de vroege lente draait alles om de lammerenperiode. De kooien vullen zich met pasgeboren lammetjes die na enkele weken voorzichtig de wei en heide verkennen.
- **Zomer:** Tijd voor de schaapscheerdagen. De kuddes gaan vroeg op pad om de middaghitte te vermijden en de herder zorgt voor voldoende drinkwater op het veld.
- **Herfst:** De heide bloeit uit en de schapen zorgen ervoor dat zaadvormende grassen worden kortgehouden voordat de winter invalt.
- **Winter:** Op koude en gure dagen blijven de schapen vaker in of rondom de luwte van de schaapskooi en worden ze bijgevoerd met hooi.
Praktische tips voor je bezoek
Wil je een schaapskudde ontmoeten tijdens je wandeling of fietstocht? Houd rekening met de volgende tips:
1. **Timing van vertrek en aankomst:** De kuddes verlaten de schaapskooi meestal in de ochtend en keren aan het eind van de middag terug. Rond deze momenten heb je bij de schaapskooien de grootste kans om de hele groep bij elkaar te zien. 2. **Honden strikt aan de lijn:** Schapen schrikken snel van loslopende honden, en herdershonden moeten ongehinderd hun werk kunnen doen. Houd je hond altijd kort aangelijnd in de buurt van kuddes en schaapskooien. 3. **Houd gepaste afstand:** Doorkruis een trekkende kudde niet en geef de herder en de honden de ruimte om het vee te sturen. 4. **Combineer met een wandelroute:** Bij vrijwel alle schaapskooien starten gemarkeerde wandelpaden van Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten of lokale stichtingen variërend van 3 tot 15 kilometer.