Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek de levende traditie van heide en herder

13 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, kan het geluid zomaar in de verte horen: het zachte geklingel van bellen, het gedempte getrappel van honderden hoefjes en het waakzame geblaf van een herdershond. De schaapskuddes horen bij de Veluwe zoals het zand bij de duinen hoort. Al eeuwenlang trekken herders met hun kuddes over de heide. Vroeger was dit pure noodzaak voor de landbouw, tegenwoordig is het een onmisbare vorm van natuurbeheer én een prachtig schouwspel voor wandelaars en fietsers.

De onmisbare grazers van de heide

De heidevelden op de Veluwe zijn geen ongerepte oernatuur, maar cultuurlandschappen die duizenden jaren geleden zijn ontstaan door menselijk gebruik. Vroeger leverden de schapen mest voor de arme akkers (de engen of essen). De dieren overnachtten in potstallen en schaapskooien, waar heideplaggen werden vermengd met schapenmest om vruchtbare grond te creëren.

Tegenwoordig hebben de schapen een andere, maar even cruciale taak: het openhouden van het landschap. Zonder begrazing zouden grassen en jonge berken- en dennenboompjes de heidestruiken binnen de kortste keren overwoekeren. De schapen vreten het oprukkende gras en de jonge opslag weg, terwijl ze met hun hoeven de heidezaden in de zandbodem trappen. Op de Veluwe kom je vooral twee historische rassen tegen: het zeldzame Veluwse heideschaap, herkenbaar aan zijn lange benen en ranke bouw, en de Schoonebeeker.

Bijzondere schaapskooien op de Veluwe

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskuddes met traditionele schaapskooien. Dit zijn enkele van de mooiste locaties om een kudde te ontmoeten:

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze kudde met ruim driehonderd Veluwse heideschapen behoort tot de grootste van Nederland. Naast de kooi ligt een uitgebreid bezoekerscentrum met informatie over de heide en de historie van de schapenhouderij. Vanaf hier starten prachtige wandelroutes over de heide en door het aangrenzende bos.
  • **De Ginkelse Heide bij Ede:** Op de Ginkelse Heide bevinden zich zelfs twee schaapskooien. De kudde van Ede graast over een historisch landschap vol oorlogsgeschiedenis en grafheuvels. Het uitdrijven van de schapen over de glooiende vlakte is een fotogeniek moment.
  • **Schaapskooi De Loenermark (Loenen):** Diep verscholen in de bossen en heidevelden tussen Loenen en Beekbergen ligt de schaapskooi van het Geldersch Landschap & Kasteelen. Hier graast een kudde Schoonebeekers op een van de stilste en meest heuvelachtige heideterreinen van de Veluwe.
  • **Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen):** Op het adembenemende heidegebied de Renderklippen, bekend om zijn golvende heuvels en vennen, graast de kudde van Epe-Heerde. Vanaf de kooi heb je direct een weids uitzicht over de heide.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Aan de rand van het dorp Elspeet ligt een eeuwenoude kooi waar de schapen 's ochtends vroeg vertrekken naar de Elspeetse Heide. Het dorp ademt nog altijd de sfeer van de historische heideschapenhouderij.

Wandelen in het spoor van de herder

Een bezoek aan een schaapskooi laat zich perfect combineren met een stevige wandeling. Rondom vrijwel elke kooi zijn gemarkeerde wandelroutes uitgezet variërend van korte ommetjes van enkele kilometers tot lange dagtochten. Onderweg wandel je over eeuwenoude 'schaapsdriften': de historische, uitgesleten zandpaden waarover de herders hun dieren vroeger van het dorp naar de heide leidden.

Wie geluk heeft, treft de herder midden op het veld aan. De meeste herders vertellen graag kort over hun werk, het gedrag van de honden en de stand van het heideveld. Houd altijd gepaste afstand van de kudde en geef de herdershonden de ruimte om hun werk te doen.

Praktische tips voor je bezoek

Wil je een schaapskudde in actie zien? Houd dan rekening met de volgende praktische zaken:

  • **Het dagritme van de kudde:** Schapen grazen overdag op de heide. Het 'uitdrijven' vindt meestal plaats in de ochtend, waarna de herder en de kudde aan het einde van de middag terugkeren naar de kooi. Midden op de dag bevindt de kudde zich vaak dieper op het heideveld.
  • **Honden aan de lijn:** In de buurt van schaapskooien en op heidevelden geldt vrijwel overal een strikte aanlijnplicht. Loslopende honden kunnen de kudde ernstig verstoren en schapen opjagen.
  • **De seizoenen beleven:** Elk seizoen heeft zijn eigen charme. In het vroege voorjaar (februari en maart) is het lammetjestijd en blijven veel schapen rond de kooi. In augustus en september kleurt de heide paars, wat zorgt voor een sprookjesachtig decor tijdens een ontmoeting met de herder.
  • **Informatiepunten:** Veel kooien hebben een klein bezoekerscentrum of informatiebord met actuele routes en achtergrondverhalen over het gebied.