Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek de levende herderstraditie in Gelderland

13 november 2026

Cultuur

Wie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, kan zomaar worden verrast door het vertrouwde geluid van blatende schapen en het zachte geritsel van honderden hoefjes in het zand. De schaapskuddes horen bij de Veluwe zoals zandverstuivingen en eeuwenoude bossen. Waar de dieren vroeger puur economisch noodzakelijk waren voor de landbouw, vervullen de herders en hun schapen vandaag de dag een cruciale rol in het natuurbeheer. Een ontmoeting met een Veluwse herder en zijn kudde is een van de meest authentieke belevingen in Gelderland.

Levend erfgoed: het Veluws heideschaap

Tot diep in de negentiende eeuw draaide het Veluwse boerenleven om de potstalcultuur. Schapen graasden overdag op de uitgestrekte heide en verzamelden ’s nachts in de schaapskooi. De mest die zij achterlieten werd vermengd met heideplaggen om de schrale akkers vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest leek de schaapskudde overbodig te worden, maar niets bleek minder waar.

Zonder begrazing zouden de heidevelden snel vergrassen en uiteindelijk veranderen in bos. Tegenwoordig zorgt het Veluws heideschaap — een zeldzaam en sober ras met een lange, grove vacht en indrukwekkende weerstand — ervoor dat jonge boompjes en grassen worden weggegeten. Zo blijft het typische, open heidelandschap behouden.

De mooiste schaapskooien om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je diverse historische en actieve schaapskooien. Veel van deze locaties vormen het ideale startpunt voor een dagje uit in de Gelderse natuur.

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze moderne, traditioneel gebouwde kooi herbergt een van de grootste kuddes van het zeldzame Veluwse heideschaap. Naast de kooi ligt een interactief bezoekerscentrum waar jong en oud alles leert over het herdersleven en de lokale flora en fauna.
  • **Schaapskooi Ginkelse Heide (Ede):** Gelegen aan de historische Ginkelse Heide, vlak bij de Airborne-gedenktekens. Hier graast een traditionele kudde die regelmatig over de glooiende vlaktes trekt. Vanaf de kooi loop je direct het weidse heidegebied op.
  • **Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen):** Tussen de golvende heuvels en vennen van de Renderklippen staat een karakteristieke schaapskooi. De combinatie van het heuvellandschap en de grazende kudde levert een van de meest schilderachtige beelden van de noordelijke Veluwe op.
  • **Schaapskooi Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de Veluwezoom vind je de schaapskudde van Rheden. De dieren begrazen hier onder meer de beroemde Posbank en dragen bij aan het behoud van de karakteristieke paarse heuvels.
  • **Historische nederzetting Hoog Buurlo:** Midden in het hart van de Veluwe ligt de eeuwenoude landbouwenclave Hoog Buurlo. Hier staan twee monumentale schaapskooien, omringd door beukenlanen en uitgestrekte heide. Hoewel de kudde hier niet dagelijks uittrekt, proef je overal de sfeer van het vroegere herdersleven.

Het ritme van de herder: vertrek en terugkeer

Een bezoek aan een schaapskooi vraagt een klein beetje planning. De schapen verblijven niet de hele dag binnen de hekken. In de ochtend vertrekt de herder met de honden en de kudde naar de heide, om aan het einde van de middag weer terug te keren naar de veilige kooi.

Wie getuige wil zijn van het uittrekken of binnenhalen van de kudde, doet er goed aan om ’s ochtends vroeg of later op de middag bij de schaapskooi te zijn. Het is een indrukwekkend schouwspel: met korte commando's stuurt de herder zijn Border Collies of Schapendoezen aan om honderden dieren feilloos door het hek te manoeuvreren.

Praktische tips voor je bezoek

  • **Respecteer de honden en het wild:** De herdershonden zijn gefocust op hun werk. Houd afstand wanneer de kudde in beweging is en leid de werkhonden niet af.
  • **Honden aangelijnd:** Neem je je eigen hond mee? Houd deze te allen tijde kort aangelijnd in de buurt van schaapskooien en op heideterreinen waar begrazing plaatsvindt.
  • **Seizoenen:** In het vroege voorjaar (februari tot april) worden de lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren dan speciale lammetjesdagen, een feestelijke gelegenheid om het jonge leven te bewonderen. In de nazomer graast de kudde midden tussen de bloeiende, paarse heide.
  • **Wandelroutes:** Bij vrijwel elke schaapskooi starten gemarkeerde wandelroutes. Combineer je bezoek met een rondwandeling over de heide om de schapen mogelijk onderweg in het wild te treffen.