Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek de historische hoeders van het Gelderse heidelandschap

13 november 2026

Natuur

Wie aan de Veluwe denkt, ziet uitgestrekte paarse heidevelden voor zich. Maar wist je dat dit iconische landschap zonder mens en dier binnen de kortste keren zou veranderen in dicht bos? Eeuwenlang vormden schapen het kloppende hart van het Veluwse boerenbedrijf. Vandaag de dag zijn de grazers nog altijd onmisbaar voor het behoud van de Gelderse natuur. Maak kennis met de herders, hun trouwe honden en de mooiste schaapskooien van Gelderland.

Levende maaimachines: het belang van de kuddes

Vroeger hielden Veluwse boeren schapen voor de wol en vooral voor de mest. De dieren graasden overdag op de heide en overnachtten in potstallen (de schaapskooien). De met heideplaggen gemengde mest werd vervolgens gebruikt om de arme zandgronden van de akkers vruchtbaar te maken. Na de uitvinding van kunstmest verdween dit landbouwsysteem, maar de schapen bleven.

Tegenwoordig hebben de schapen een ecologische hoofdrol. Ze vreten jonge boompjes, grassen en struiken weg die de heideplanten anders zouden overwoekeren. Door dit natuurlijke beheer behouden de heidevelden hun open karakter en krijgen zeldzame planten en dieren – zoals zandhagedissen, vlinders en klokjesgentianen – volop de ruimte. Op de Veluwe vind je vooral het zeldzame Veluwse heideschaap: een groot, rank en hoornloos ras dat uitstekend kan lopen en gedijt op schrale heidevegetatie.

De mooiste schaapskooien op de Veluwe

Verspreid over de Veluwe liggen diverse historische en actieve schaapskooien. Dit zijn enkele van de meest indrukwekkende plekken om te bezoeken:

  • **Schaapskooi Schapendrift (Ermelo):** De Ermelosche Heide herbergt een van de grootste kuddes Veluwse heideschapen. Bij het moderne bezoekerscentrum leer je alles over de geschiedenis en het heidebeheer. Vanaf de kooi starten prachtige gemarkeerde wandelroutes over de heide en langs prehistorische grafheuvels.
  • **De kooien van Hoog Buurlo (bij Ugchelen):** Hoog Buurlo is een rijksmonumentale enclave midden in de uitgestrekte Veluwse natuur. Hier staan twee monumentale, rietgedekte schaapskooien omringd door eeuwenoude beukenlanen. Het lijkt alsof de tijd hier al eeuwen stilstaat.
  • **Schaapskooi De Renderklippen (Heerde en Epe):** Gelegen op de heuvelachtige heide van de Renderklippen graast een kudde van ruim honderd schapen. Vanaf de kooi heb je direct uitzicht over de golvende heidevelden en vennen.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Aan de rand van de Elspeetse Heide vind je deze sfeervolle, traditionele kooi. De herder trekt hier vrijwel dagelijks met zijn kudde over het open landschap.
  • **Schaapskooi Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de beroemde Posbank ligt deze actieve schaapskooi. Het is een fantastisch startpunt voor een wandeling door het glooiende Nationaal Park.

Tips voor een ontmoeting met de herder

Wil je het vertrek of de thuiskomst van de schaapskudde meemaken? Houd dan rekening met de volgende praktische tips:

  • **Stem je timing af:** De meeste kuddes vertrekken in de ochtend richting de heide en keren aan het einde van de middag weer terug naar de kooi. Midden op de dag zwerven ze over het heideveld. Kom je rond het begin of einde van de dag, dan is de kans het grootst dat je de dieren bij de kooi ziet samenkomen.
  • **Houd afstand en lijn je hond aan:** Zie je de kudde op de heide grazen? Bewaar altijd rustig afstand. De herder en zijn bordercollies zijn hard aan het werk om de dieren bij elkaar te houden. Honden moeten in de buurt van schaapskooien en kuddes altijd kort aangelijnd zijn om paniek onder de schapen te voorkomen.
  • **Bezoek de lentedagen:** In het vroege voorjaar worden er honderden lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren rond maart en april speciale publieksdagen, waarbij je de pasgeboren lammetjes van dichtbij kunt bewonderen.
  • **Combineer met een wandelroute:** Vrijwel alle Veluwse schaapskooien liggen direct aan knooppuntennetwerken of lokale rondwandelingen. Trek je wandelschoenen aan en combineer je bezoek aan de kooi met een tocht door het omringende bos- en heidelandschap.

Een ontmoeting met een Veluwse schaapskudde is een bijzondere ervaring die je meeneemt terug in de tijd. Het getik van honderden hoefjes in het zand en het zachte geblaat over de stille heide herinneren je eraan hoe mens, dier en natuur op de Veluwe al eeuwenlang in balans samenleven.