Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes op de Veluwe: ontdek de grazende heidebeheerders van Gelderland

15 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, geniet van weidse vergezichten, golvend zand en in de nazomer een zee van paarse bloemen. Maar wist je dat dit iconische landschap zonder mens en dier binnen enkele decennia zou verdwijnen? Eeuwenlang zorgden schaapskuddes voor de instandhouding van de heide. Vandaag de dag zijn de herders en hun trouwe viervoeters nog altijd onmisbaar als ecologische beheerders. Een ontmoeting met een kudde Veluwse heideschapen is dan ook een van de meest authentieke ervaringen die Gelderland te bieden heeft.

Levend erfgoed en natuurbeheer

In vroeger tijden vormden schapen het fundament van de Veluwse landbouw. De dieren graasden overdag op de schrale heide en werden ’s avonds naar de potstal of schaapskooi gedreven. De mest die zich daar vermengde met heideplaggen, werd gebruikt om de arme akkers (de eken en engen) vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek voor de heideschapen te vallen.

Gelukkig kregen de kuddes een nieuwe, vitale rol: natuurbeheer. Zonder grazers zouden grassen, berken en dennen de heide overwoekeren en veranderen in dicht bos. Het Veluws heideschaap – herkenbaar aan zijn lange, ranke bouw en karakteristieke kop – vreet jonge boompjes en harde grassen weg. Zo blijft de heide open en krijgen zeldzame planten, insecten en reptielen alle ruimte.

De mooiste schaapskooien om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskooien. Veel van deze plekken vormen een ideaal startpunt voor een ontspannen wandeling:

  • **Schaapskooi Ermelosche Heide (Ermelo):** Dit is een van de grootste kuddes van Nederland. Bij bezoekerscentrum Schapedrift leer je alles over de geschiedenis van het heidebeheer. Vanaf de kooi wandel je direct het uitgestrekte heideveld op, waar je geregeld de herder met hond en kudde tegenkomt.
  • **Schaapskooi Hoog Buurlo:** Midden op de centrale Veluwe ligt het monumentale gehucht Hoog Buurlo, omringd door eeuwenoude beukenlanen en heidegronden. De twee historische schaapskooien en de traditionele landbouwenclave ademen de sfeer van weleer.
  • **Schaapskooi Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de glooiende heuvels van de Veluwezoom ligt de schaapskooi van Rheden. Vanaf het nabijgelegen bezoekerscentrum lopen prachtige wandelpaden over de heuvels van het Herikhuizerveld.
  • **Schaapskudde Epe-Heerde (Renderklippen):** Tussen Epe en Heerde ligt het heidegebied de Renderklippen, bekend om zijn spectaculaire heuvels en vennetjes. De schaapskooi aan de rand van het gebied is een fotogeniek startpunt voor wandeltochten.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Gelegen aan de rand van de Elspeetsche Heide. Hier vertrekt de herder dagelijks met een traditionele kudde om de zand- en heidegronden rond het dorp open te houden.

Hoe en wanneer tref je de herder?

De herder en de schapen leven op het ritme van de seizoenen en het daglicht. Wie een uittocht of terugkeer wil meemaken, plant zijn bezoek het best rond vaste dagmomenten:

  • **De ochtenduittocht:** Meestal vertrekt de kudde in de ochtend vanuit de kooi richting het heideveld. Het spektakel van honderden blatende schapen die onder leiding van de herdershond het veld op trekken, is een prachtig gezicht.
  • **Grazen overdag:** Gedurende de dag trekt de kudde over de heide. Omdat het graasterrein honderden hectaren groot is, kan het even duren voordat je ze vindt. Luister goed naar het karakteristieke zachte geblaat of vraag vooraf bij het lokale bezoekerscentrum naar het globale graasgebied van die dag.
  • **De avondkeer:** Aan het einde van de middag keert de kudde terug naar de veilige beschutting van de schaapskooi.

In het vroege voorjaar (februari en maart) blijven veel kuddes tijdelijk bij de kooien vanwege de lammertijd. Verschillende locaties organiseren dan speciale lammetjesdagen, een feest voor jong en oud.

Tips voor een geslaagd bezoek

  • **Houd honden altijd aangelijnd:** Schapen zijn vluchtdieren en kunnen door loslopende honden ernstig van slag raken of gewond raken. Rondom schaapskooien en op begraasde heideterreinen geldt steevast een strikte aanlijnplicht.
  • **Geef de kudde de ruimte:** Kom je de herder tegen op de heide? Blijf even rustig aan de kant staan en laat de dieren passeren. De honden zijn aan het werk en houden de dieren bij elkaar.
  • **Combineer met een gemarkeerde route:** Vrijwel elke schaapskooi op de Veluwe dient als knooppunt voor gemarkeerde paaltjesroutes, variërend van korte ommetjes van 3 kilometer tot dagtochten over de heide en door omliggende bossen.