Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes en schaapskooien op de Veluwe: ontmoet de grazers van het Gelderse erfgoed

14 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans om in de verte een zacht gerinkel van bellen en het karakteristieke geblaat te horen. Al eeuwenlang zijn schaapskuddes onlosmakelijk verbonden met het Gelderse landschap. Wat ooit begon als een pure noodzaak voor de landbouw, is vandaag de dag een van de meest geliefde iconen van de streek en een onmisbare schakel in het natuurbeheer.

Levende maaimachines met een rijke geschiedenis

Vroeger hielden Veluwse boeren schapen voor hun mest, die werd vermengd met heideplaggen om de arme zandgronden vruchtbaar te maken voor akkerbouw. Met de uitvinding van kunstmest verdween die economische noodzaak, maar de kuddes bleven. Zonder de schapen zou de kenmerkende heide binnen enkele decennia dichtgroeien met berken, dennen en stug pijpenstrootje.

De schapen eten jonge boompjes en grassen op, waardoor de kwetsbare heidestruiken letterlijk licht en ruimte krijgen om te groeien. Bovendien verspreiden ze via hun vacht en hoeven zaden en insecten over grote afstanden. Zo zorgen de Veluwse en Kempische heideschapen – twee oersterke, sobere rassen met lange poten – ervoor dat de heidevelden ook voor toekomstige generaties paars blijven kleuren.

De mooiste schaapskuddes en kooien op de Veluwe

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskuddes en fraai gerestaureerde kooien. Elk gebied heeft zijn eigen karakter en charme.

  • **De Ginkelse Heide bij Ede:** Hier staan twee historische schaapskooien aan de rand van een van de meest weidse heidevelden van Gelderland. Vanaf het vroege voorjaar tot diep in het najaar trekt de herder met zijn kudde over het terrein. Vlakbij ligt een natuurcentrum waar je meer leert over de heidebiotoop.
  • **Ermelosche Heide:** Met circa vierhonderd schapen herbergt de Ermelosche Heide een van de grootste kuddes van Nederland. Bij het moderne bezoekerscentrum naast de traditionele kooi kun je een kop koffie drinken, streekproducten kopen en direct starten met verschillende gemarkeerde wandelroutes.
  • **De Renderklippen (Heerde en Epe):** Gelegen tussen glooiende heuvels, vennen en dennenbossen ligt de schaapskooi van de Renderklippen. Vanaf het uitkijkpunt heb je een panoramisch uitzicht over het leefgebied van deze kudde.
  • **De Loenermark (Loenen):** In het zuidoostelijke deel van de Veluwe, omringd door dichte bossen en zandverstuivingen, graast de kudde van Geldersch Landschap & Kasteelen. De monumentale kooi en de rustige ligging maken dit een heerlijke startplek voor een stevige bos- en heidewandeling.
  • **Elspeetse Heide:** De Elspeetse kudde graast al generaties over de heidevelden rondom het historische dorp. De schaapskooi ligt sfeervol verscholen tussen eeuwenoude bomen aan de rand van de open vlakte.

Het ritme van de herder: tips voor je bezoek

Een ontmoeting met de herder en de kudde is een belevenis voor jong en oud. Om de kans op een ontmoeting te vergroten en het werk van de herder te respecteren, zijn er een paar praktische zaken om rekening mee te houden:

  • **In- en uitscharen:** De beste momenten om de kudde bij de kooi te zien zijn rond het uitscharen (meestal in de ochtend, wanneer de schapen naar de hei vertrekken) en het inscharen (aan het einde van de middag, wanneer ze terugkeren voor de nacht).
  • **Honden aan de lijn:** Schapen zijn vluchtdieren en herdershonden moeten ongehinderd hun werk kunnen doen. Houd je hond in de buurt van schaapskooien en op begrazingsgebieden altijd kort aangelijnd.
  • **Geef de dieren ruimte:** Blijf op gepaste afstand als de kudde voorbijtrekt en doorkruis de groep niet. De herder beantwoordt bij tijd en rust graag vragen, maar de veiligheid van de dieren staat altijd voorop.

Beleef de seizoenen van de schaapskudde

Elk jaargetijde brengt zijn eigen magie mee rondom de schaapskooien. Het jaar begint in het vroege voorjaar met de komst van honderden lammetjes. Veel schaapskooien organiseren in deze periode speciale lammetjesdagen, een feestelijk uitje waarbij je het jonge leven van dichtbij kunt bewonderen.

In de voorzomer volgt het traditionele schapenscheren. Tijdens drukbezochte schaapscheerdersfeesten tonen ambachtslieden hoe de dikke wintervacht met de hand of machine wordt verwijderd, vaak vergezeld door demonstraties wolverwerken en spinnen. In de nazomer vormt de kudde het levende decor van de uitbundig bloeiende heide, waarna in de herfst en winter de rust weer terugkeert over de velden.