Visit Gelderland
← Blog

Schaapskuddes en schaapskooien op de Veluwe: eeuwenoud heidebeheer in levende lijve

21 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans om in de verte een levende wolk van wol en hoeven te ontwaren. Het zachte getik van honderden pootjes, het kenmerkende gemekker en de waakzame blik van een herdershond horen al eeuwenlang onlosmakelijk bij het Gelderse landschap. De schaapskuddes en traditionele schaapskooien zijn niet alleen levend erfgoed; ze vervullen nog altijd een onmisbare rol in het behoud van de unieke Veluwse natuur.

Levende grasmaaiers van de heide

Zonder schapen zou de paarse heide van de Veluwe binnen enkele decennia veranderen in dicht bos. Vroeger hielden boeren schapen voornamelijk voor de mest, die werd vermengd met heideplaggen om de arme zandgronden vruchtbaar te maken voor akkerbouw. Tegenwoordig zetten terreinbeheerders de kuddes doelgericht in als natuurlijke beheerders.

De schapen vreten jonge boompjes (vooral vliegdennen en berken) en woekerende grassen zoals bochtige smele op. Hierdoor krijgen struikhei, dophei en zeldzame planten als de klokjesgentiaan voldoende licht en ruimte om te groeien. Tegelijkertijd transporteren de dieren in hun vacht en spijsvertering zaden en insecten over kilometers afstand, wat zorgt voor een gezonde biodiversiteit op het zand.

De mooiste schaapskooien en kuddes op de Veluwe

Verspreid over de Veluwe vind je diverse kuddes die bijna dagelijks het veld intrekken. Een bezoek aan een van de historische schaapskooien is een geweldig start- of eindpunt voor een wandeling.

1. Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide) Met honderden Veluwse heideschapen herbergt Ermelo een van de grootste gesubsidieerde kuddes van Nederland. De moderne bezoekersfaciliteiten en de traditionele houten kooi liggen aan de rand van de immense Ermelosche Heide. Vanaf het bezoekerscentrum vertrekken diverse wandelroutes, waaronder routes langs prehistorische grafheuvels.

2. Schaapskooi Loenermark (Loenen) In het glooiende landschap van de Loenermark, beheerd door Geldersch Landschap & Kasteelen, staat een karakteristieke schaapskooi omringd door gemengde bossen en heuvelachtige heide. De kudde bestaat uit het authentieke Veluwse heideschaap, herkenbaar aan de lange, ranke bouw en gladde poten. Rondom de kooi starten gemarkeerde wandelroutes over heideheuvels en door het stuifzand.

3. De monumentale kooien van Hoog Buurlo Hoog Buurlo is een eeuwenoude enclave midden in het hart van de Veluwe, omgeven door beukenlanen, akkers en uitgestrekte zandverstuivingen. Hier vind je twee monumentale schaapskooien met rieten daken. Hoewel de actieve kudde tegenwoordig elders onderdak heeft, ademt deze plek pure historie en rust. Het is een fantastische pleisterplaats tijdens langere wandelingen of fietstochten.

4. Schaapskudde Epe-Heerde (Renderklippen) Tussen Epe en Heerde ligt het heide- en stuifwalgebied de Renderklippen. Boven op een van de heuvelruggen ligt een schilderachtige schaapskooi. Vanaf hier kijkt de herder met de kudde uit over golvende paarse vlaktes en vennen. Het panoramische uitzicht maakt deze locatie tot een van de meest fotogenieke plekken van Gelderland.

5. Schaapskooi Heuven (Rheden, Veluwezoom) Aan de voet van Nationaal Park Veluwezoom, vlak bij Bezoekerscentrum Veluwezoom in Rheden, ligt schaapskooi Heuven. Vanaf hier trekt de herder met de kudde regelmatig de beroemde heuvels van het Herikhuizerveld (de Posbank) op. De kooi is uitstekend bereikbaar en vormt de ideale poort naar pittige wandelingen met forse hoogteverschillen.

Praktische tips voor je bezoek

Wil je een schaapskudde in actie zien? Houd dan rekening met de volgende praktische zaken:

  • **Het vertrek en de thuiskomst:** De kuddes trekken doorgaans rond het midden van de ochtend de heide op en keren in de namiddag terug naar de kooi. Dit zijn de beste momenten om de schapen van dichtbij te zien vertrekken of binnenkomen.
  • **Honden strikt aan de lijn:** Schapen schrikken snel en de herdershond moet ongestoord zijn werk kunnen doen. Houd je hond in de buurt van schaapskooien en op begrazingsgebieden altijd kort aangelijnd.
  • **Bewaar afstand in het veld:** Kom je de kudde tegen tijdens een wandeling? Blijf op het pad, doorkruis de groep niet en geef de herder en honden de ruimte om het vee te sturen.
  • **Lammetjestijd:** In het vroege voorjaar (februari en maart) worden er honderden lammetjes geboren. Veel bezoekerscentra organiseren rond deze periode speciale lammetjesdagen om kraamvisite te ontvangen.

De Veluwse schaapskuddes vormen een levendige schakel tussen cultuurhistorie en hedendaags natuurbehoud. Trek je wandelschoenen aan en ervaar zelf het rustgevende ritme van de herder en zijn dieren.