Schaapskooien en schaapskuddes op de Veluwe: ontmoet de grazende herders van Gelderland
20 november 2026
NatuurWie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, kan het karakteristieke geluid zomaar in de verte horen: het zachte gemekker van honderden schapen, het getik van hoefjes op zandpaden en het korte, scherpe bevel van een herder aan zijn werkhond. Schaapskuddes horen bij de Veluwe zoals zandverstuivingen en oeroude eiken. Al eeuwenlang trekken herders met hun dieren over het Gelderse landschap. Vroeger deden ze dat vooral voor de mest die de akkers vruchtbaar maakte, vandaag de dag vormen ze de onmisbare ecologische motor achter het behoud van de paarse heide.
Wil je dit levende stuk cultuurhistorie met eigen ogen zien? Verspreid over de Veluwe vind je verschillende actieve schaapskooien waar je de kuddes van dichtbij kunt bewonderen.
De levende maaimachines van het heidelandschap
Zonder schapen zou de Veluwe er heel anders uitzien. Zodra het heidebeheer stopt, grijpen jonge berkjes, grove dennen en vergrassing zoals pijpenstrootje direct hun kans. Binnen enkele decennia zou de open heide veranderen in een dicht bos.
De herders trekken er daarom bijna dagelijks op uit met hun kuddes. Het Veluws heideschaap – een sober, sterk ras met lange benen en een smalle kop – is perfect aangepast aan deze zware omstandigheden. Ze vreten de oprukkende boompjes en het stugge gras vakkundig kort, waardoor struik- en dopheide de ruimte krijgen om te bloeien. Daarnaast verspreiden de dieren via hun vacht en hoeven zaden en insecten over grote afstanden, wat de biodiversiteit op de Veluwe enorm versterkt.
Karakteristieke schaapskooien om te bezoeken
Op de Veluwe zijn diverse historische en moderne schaapskooien te vinden. Een aantal locaties springt eruit vanwege de prachtige ligging en de mogelijkheid om de kudde te ontmoeten:
- **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Dit is de grootste kudde van het zeldzame Veluwse heideschaap in Nederland. Bij het moderne bezoekerscentrum kom je alles te weten over de historie, ecologie en het ambacht van de herder. Vanaf het uitkijkplatform heb je een weids uitzicht over de heide.
- **Schaapskooi Hoog Buurlo (bij Ugchelen):** Hoog Buurlo is een eeuwenoude enclave midden in het woud. Met zijn monumentale schaapskooi, monumentale beukenlanen en historische boerderijen voelt een bezoek hier alsof je een eeuw terug in de tijd stapt.
- **Schaapskooi De Renderklippen (tussen Epe en Heerde):** Gelegen op een golvend heidecomplex met adembenemende vergezichten. Hier graast een kudde van ruim honderd schapen. Vlakbij de kooi vind je ook een gezellig bospaviljoen voor een pauze na je wandeling.
- **Schaapskooi Ginkelse Heide (Ede):** Op deze historische plek staan twee schaapskooien. Naast de rijke geschiedenis van de Slag om Arnhem is dit het vertrekpunt voor een prachtige tocht over de uitgestrekte Ginkelse en Edese Heide.
- **Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de bekende heuvels van het nationaal park ligt de traditionele kooi van Rheden. De kudde trekt dagelijks over de glooiende heidevelden richting de Posbank.
Praktische tips voor een ontmoeting met de kudde
Wil je het vertrek of de terugkomst van de schapen meemaken? Houd dan rekening met een paar handige richtlijnen:
- **Tijdstip:** De meeste kuddes vertrekken in de ochtend tussen 09.00 en 10.00 uur naar de heide en keren tussen 15.30 en 16.30 uur weer terug naar de kooi. De exacte tijden kunnen per seizoen en weersomstandigheid verschillen; bij extreme hitte blijven de dieren soms rond het middaguur in de schaduw van het bos.
- **Honden aan de lijn:** Kom je met de hond, houd deze dan te allen tijde kort aangelijnd rondom de schaapskooi en op de heide. Schapen zijn prooidieren en raken snel in paniek van loslopende honden.
- **Geef de herder en honden de ruimte:** De herdershonden (vaak Border Collies of Schotse Collies) zijn geconcentreerd aan het werk. Doorkruis de kudde nooit zomaar en volg eventuele aanwijzingen van de herder altijd op.
- **Voorjaar en lammertijd:** In de late winter en het vroege voorjaar (februari tot april) blijven de ooien vaak binnen om te lammeren. Veel schaapskooien organiseren in die periode speciale lammetjesdagen, een feest voor jong en oud.
Wandelen vanaf de kooi
Vrijwel elke schaapskooi vormt het knooppunt van gemarkeerde wandelroutes. Volg bijvoorbeeld de paaltjesroutes over de Ermelosche Heide voor een tocht langs Romeinse marskampen en grafheuvels, of kies de heideroute rondom De Renderklippen waarbij je geniet van spectaculaire heuvelruggen en vennen. Zo combineer je een stukje levende Gelderse historie moeiteloos met een heerlijke dag in de buitenlucht.