Visit Gelderland
← Blog

Schaapskooien en schaapskuddes op de Veluwe: ontdek levend heide-erfgoed in Gelderland

20 november 2026

Cultuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans om in de verte een levende wolk van wol te ontdekken. Het ritmische geklik van hoefjes, het zachte geblaat en de waakzame bordercollie van de herder vormen al eeuwenlang een vertrouwd tafereel in het Gelderse landschap. De schaapskuddes en hun historische schaapskooien zijn niet alleen een prachtig stukje levende geschiedenis, maar spelen vandaag de dag nog steeds een onmisbare rol in het natuurbeheer.

Van mestleverancier tot heidebeschermer

Eeuwenlang waren schapen essentieel voor het overleven op de schrale Veluwse zandgronden. De dieren graasden overdag op de heide en werden ’s avonds naar de potstal of schaapskooi gedreven. Daar werd hun mest verzameld en vermengd met heideplaggen, om vervolgens als vruchtbare compost op de akkers (de zogeheten enken of essen) te worden uitgereden.

Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek te vallen voor de traditionele schaapskudde. Gelukkig werd al snel duidelijk dat de heide zonder begrazing razendsnel verandert in dicht bos en vergrast met pijpenstrootje. Tegenwoordig houden de gespecialiseerde heideschapen, zoals het Veluws heideschaap, de open landschappen open, vitaal en bloeiend.

De mooiste schaapskooien en kuddes om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskuddes en monumentale kooien. Dit zijn enkele van de meest indrukwekkende plekken om dit eeuwenoude ambacht te ervaren:

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Dit is met honderden dieren een van de grootste kuddes van het Veluwse heideschaap. Naast de traditionele kooi ligt een informatief bezoekerscentrum en een heidetuin. Vanaf hier starten prachtige wandelroutes over de heide, waar je regelmatig grafheuvels en Romeinse sporen kruist.
  • **Historische enclave Hoog Buurlo:** Midden in de uitgestrekte bossen en zandgronden ten zuiden van Apeldoorn ligt het rijksmonument Hoog Buurlo. Tussen eeuwenoude beukenlanen staan twee karakteristieke schaapskooien met rieten daken. Hier graast de kudde over het open heidelandschap van Ugchelen en Hoog Buurlo.
  • **Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de glooiende heuvels bij Rheden vind je de schaapskooi van Natuurmonumenten. De kudde trekt dagelijks de heuvelachtige heide van het Herikhuizerveld en de Posbank op.
  • **Schaapskudde Epe-Heerde:** Op de noordelijke Veluwe beheert deze kudde de Renderklippen, een heidegebied vol heuvels en vennetjes. De sfeervolle kooi vormt het ideale vertrekpunt voor een wandeling door dit gevarieerde landschap.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Gelegen aan de rand van de Elspeetse Heide vind je deze actieve kudde. Het gebied staat bekend om zijn rust en uitgestrektheid, waar je de herder vaak al van verre ziet rondtrekken.

Praktische tips voor een ontmoeting met de kudde

Wil je de schapen in actie zien? Met een paar praktische vuistregels maak je je bezoek nog leuker:

  • **Let op de vertrektijden:** De herder vertrekt meestal rond het begin van de ochtend met de kudde de hei op en keert aan het einde van de middag terug naar de kooi. Bij veel bezoekerscentra hangt een bord waarop staat in welk deel van het gebied de kudde die dag graast.
  • **Houd afstand en respecteer de werkhonden:** De herdershonden nemen hun taak uiterst serieus. Houd afstand tot de kudde, doorkruis de groep schapen niet en voer de dieren niet.
  • **Honden aangelijnd:** Neem je je eigen hond mee? Houd deze te allen tijde kort aangelijnd in de buurt van een schaapskooi of grazende kudde om stress bij de schapen en reacties van de herdershond te voorkomen.
  • **Lammetjestijd in het vroege voorjaar:** Tussen januari en april worden de jonge lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren rond deze periode speciale lammetjesdagen of kijkdagen, waarbij je de pasgeboren dieren van dichtbij kunt bewonderen.

Wandelen in het spoor van de herder

Bij vrijwel elke schaapskooi starten gemarkeerde wandelroutes, variërend van korte ommetjes van 2 tot 4 kilometer tot stevige dagtochten over de heidevelden. Doordat de schapen de vegetatie kort houden, zijn de zichtlijnen vanaf de paden weids en indrukwekkend. Trek je wandelschoenen aan, spits je oren voor het zachte geblaat in de verte en ervaar zelf de tijdloze rust van het Veluwse heidelandschap.