Visit Gelderland
← Blog

Schaapskooien en herders op de Veluwe: ontdek de levende traditie van het heidelandschap

13 november 2026

Cultuur

Het zachte geklingel van bellen, het gesnuif van grazende dieren en het rustige commando van een herder in de verte: een ontmoeting met een schaapskudde op de Veluwe voelt als een reis terug in de tijd. Eeuwenlang vormden schapen de spil van het Veluwse boerenbedrijf. Vandaag de dag zijn de kuddes en hun traditionele schaapskooien niet alleen levend cultureel erfgoed, maar ook onmisbare natuurbeheerders. Wie de Veluwe écht wil leren kennen, trekt in het spoor van de herder over de uitgestrekte heidevelden.

Levende grasmaaiers met een rijke geschiedenis

Vroeger hielden Veluwse boeren schapen voor hun mest en wol. De dieren graasden overdag op de heide en overnachtten in potstallen (de schaapskooien), waar hun mest werd opgevangen en vermengd met heideplaggen om de arme akkers vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek voor de heideschapen te vallen.

Gelukkig kregen de kuddes een nieuwe, cruciale rol: natuurbeheer. Zonder de noeste graasactiviteit van het Veluwse en Kempische heideschaap zouden de heidevelden binnen enkele decennia dichtgroeien met berken, dennen en grassen. Door jonge boompjes op te eten en zaadjes in hun vacht te verspreiden, houden de grazers het karakteristieke open landschap vitaal en gevarieerd.

De mooiste schaapskooien van de Veluwe

Verspreid over het Gelderse landschap liggen diverse historische en actieve schaapskooien die een bezoek meer dan waard zijn. Elk heeft zijn eigen sfeer en omringende wandelroutes.

1. Schaapskooi Ermelosche Heide (Ermelo) Met honderden heideschapen herbergt Ermelo een van de grootste kuddes van de regio. Bij de eigentijdse schaapskooi bevindt zich een modern bezoekerscentrum met informatie over het landschap en de archeologie van de heide. Vanaf de kooi starten verschillende wandelroutes over het uitgestrekte terrein, dat bezaaid ligt met prehistorische grafheuvels.

2. Het monumentale Hoog Buurlo (Apeldoorn) Hoog Buurlo is een betoverende historische enclave midden in het Veluwse bos- en zandgebied. De twee monumentale schaapskooien met rieten daken dateren deels uit de negentiende eeuw. Omringd door statige beukenlanen en glooiende heide waan je je hier honderden jaren terug in het verleden. Hoewel de kudde hier niet dagelijks met een vaste demonstratie uittrekt, is de sfeer ongeëvenaard rustiek.

3. Schaapskooi Renderklippen (Epe en Heerde) Tussen Epe en Heerde ligt het adembenemende natuurgebied de Renderklippen. Vanaf de schaapskooi kijk je uit over een golvend heidelandschap met heuvels die zijn gevormd in de ijstijd. De kudde trekt hier dagelijks over de glooiingen, vergezeld door de herder en behendige Border Collies.

4. Schaapskooi Schalterberg (Rheden / Nationaal Park Veluwezoom) Aan de zuidrand van de Veluwe, verscholen tussen de heuvels van Nationaal Park Veluwezoom, vind je de schaapskooi aan de Schalterboveneind. Deze kudde zorgt voor het openhouden van de befaamde heuvels rondom de Posbank. De combinatie van steile heidehellingen, weidse vergezichten en grazende schapen levert spectaculaire plaatjes op.

5. Schaapskooi Elspeet In het hart van het traditionele Veluwse landschap ligt de kooi van Elspeet. De Elspeetse heide staat bekend om haar ongerepte karakter en rust. Vanaf de historische kooi wandel je zo het stille Elspeeter Veld op, waar de herder vaak te vinden is bij de vennen en heidekanten.

Tips voor een geslaagd bezoek aan de kudde

Wil je oog in oog staan met de herder en de schapen? Houd dan rekening met een aantal handige vuistregels:

  • **Kies het juiste tijdstip:** Schapen grazen overdag diep op de heide. De grootste kans om de kudde bij de kooi te zien, is 's ochtends vroeg bij het vertrek (vaak tussen 09.00 en 10.00 uur) en aan het einde van de middag bij terugkomst (meestal rond 16.00 à 17.00 uur).
  • **Houd honden strikt aangelijnd:** Schapen zijn vluchtdieren en schrikken snel van loslopende viervoeters. Ook de werkhonden van de herder moeten ongehinderd hun taak kunnen uitvoeren.
  • **Bezoek in het voorjaar:** In de vroege lente (februari tot april) worden de lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren dan speciale lammetjesdagen, een feest voor jong en oud.
  • **Geef de herder de ruimte:** Een herder beantwoordt graag een vraag, maar houd er rekening mee dat het aansturen van een kudde opperste concentratie vraagt van mens en hond.