Visit Gelderland
← Blog

De schaapskuddes van de Veluwe: ontmoet de traditionele heideherders van Gelderland

17 november 2026

Natuur

In de vroege ochtend hangt er vaak nog een lichte nevel over de heide. Het enige wat de stilte doorbreekt, is het zachte getik van honderden hoefjes, het kenmerkende gerinkel van bellen en af en toe een kort commando van de herder aan zijn trouwe herdershond. Een ontmoeting met een schaapskudde op de Veluwe voelt als een reis terug in de tijd. Maar schaapskuddes zijn veel meer dan een nostalgisch plaatje: het zijn onmisbare ecologische werkers die het Gelderse heidelandschap beschermen en vormgeven.

Levend erfgoed en onmisbare natuurbeheerders Eeuwenlang vormden schapen het fundament van de Veluwse landbouw. De dieren graasden overdag op de uitgestrekte heide en verzamelden ’s nachts hun mest in de potstal, vermengd met heideplaggen. Deze mest was essentieel om de schrale zandgronden rond de dorpen vruchtbaar te maken voor rogge en boekweit. Met de uitvinding van kunstmest aan het begin van de twintigste eeuw leek het doek voor de schaapskuddes te vallen, maar dankzij natuurorganisaties en lokale stichtingen zijn ze behouden gebleven.

Vandaag de dag hebben de schapen een andere, maar minstens zo cruciale taak: natuurbeheer. Zonder de grazende kuddes zouden de heidevelden binnen enkele decennia dichtgroeien met berken, dennen en stugge grassen zoals pijpenstrootje. De schapen vreten jonge boompjes en grassen weg, waardoor kwetsbare heidestruiken de ruimte krijgen om te bloeien. Bovendien verspreiden ze via hun vacht en hoeven zaden en insecten over grote afstanden, wat bijdraagt aan een rijke biodiversiteit.

De mooiste schaapskooien van de Veluwe Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskooien. Veel van deze plekken vormen het perfecte vertrekpunt voor een wandeling over de heide.

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Dit is een van de grootste schaapskooien van Nederland en de thuisbasis van het zeldzame Veluwse heideschaap. Bij het naastgelegen bezoekerscentrum leer je alles over de geschiedenis van het herdersvak en de natuur op de Ermelosche Heide.
  • **Schaapskooi Hoog Buurlo:** Gelegen in een schilderachtige, eeuwenoude enclave midden in het woud. Met zijn monumentale beukenlanen en historische schaapskooien is Hoog Buurlo een van de meest fotogenieke en verstilde plekken van Gelderland.
  • **Schaapskooi De Renderklippen (Heerde en Epe):** Gelegen tussen glooiende heuvels en weidse uitzichten graast hier een kudde van honderden schapen. Het heuvelachtige landschap van de Renderklippen zorgt voor adembenemende doorkijkjes.
  • **Schaapskooi Loenermark (Loenen):** Aan de zuidoostflank van de Veluwe vind je een kudde die bestaat uit een mix van Veluwse heideschapen en Schotse Blackfaces. Vanaf de kooi wandel je direct de heide en de omringende bossen van Geldersch Landschap & Kasteelen in.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Aan de rand van de Elspeetsche Heide vertrekt de herder dagelijks met zijn kudde over het uitgestrekte heideveld, een prachtig gezicht tegen de achtergrond van oude zandverstuivingen.

Het ritme van de herder en de kudde Wie een schaapskudde wil zien, doet er goed aan rekening te houden met het dagritme van de dieren. In de ochtend verzamelt de kudde zich bij de schaapskooi voor het zogeheten 'uitdrijven'. Samen met de herdershonden leidt de herder de schapen naar het heideveld waar die dag gegraasd wordt. Aan het einde van de middag keert de kudde weer terug naar de beschutting van de kooi.

Elk seizoen brengt zijn eigen dynamiek met zich mee. In het vroege voorjaar worden de lammetjes geboren en blijven de kuddes vaker dicht bij de stallen. In de zomer trekken ze diep het heideveld in om de oprukkende grassen kort te wieken, terwijl in de late nazomer het paarse heidelandschap het ultieme decor vormt voor het herdersleven.

Tips voor een respectvol bezoek * **Houd honden altijd aangelijnd:** Schapen schrikken snel van loslopende honden. Zelfs de meest vriendelijke hond kan onbedoeld onrust veroorzaken bij de drachtige ooien of jonge lammeren. * **Geef de herdershond de ruimte:** De Border Collies en Kelpies zijn hard aan het werk. Leid ze niet af en aai ze niet tijdens het drijven. * **Blijf op gepaste afstand:** Laat de schapen rustig grazen en doorkruis de kudde niet tijdens een wandeling of fietstocht. * **Combineer met een gemarkeerde wandelroute:** Bij vrijwel elke schaapskooi starten prachtige rondwandelingen die je langs heide, stuifzand en oude bosranden voeren.