Visit Gelderland
← Blog

De schaapskuddes van de Veluwe: ontmoet de iconische grazers van de Gelderse heide

17 november 2026

Natuur

Wie aan de Veluwe denkt, ziet al snel een glooiend heideveld voor zich waar een grote schaapskudde vredig graast, vergezeld door een herder en een alerte bordercollie. Dit klassieke beeld is niet alleen een lust voor het oog, maar vormt ook een onmisbare schakel in het behoud van het Gelderse landschap. Zonder de schapen zouden de iconische heidevelden binnen enkele jaren dichtgroeien met berken, dennen en grassen. Maak kennis met de schaapskuddes en historische schaapskooien van de Veluwe en plan je bezoek aan deze levende erfgoeddragers.

Levende maaimachines met een rijke geschiedenis

Eeuwenlang waren schapen essentieel voor het traditionele potstalsysteem. De dieren graasden overdag op de uitgestrekte heide en overnachtten in de schaapskooi. Hun mest, vermengd met heideplaggen, werd vervolgens gebruikt om de arme zandgronden van de akkers (de zogeheten enken of essen) vruchtbaar te maken. Met de uitvinding van kunstmest aan het begin van de twintigste eeuw leek de rol van het heideschaap uitgespeeld, maar natuurorganisaties zagen al snel in dat machinaal beheer niet kan tippen aan de verfijnde begrazing door een kudde.

Vandaag de dag lopen er op de Veluwe voornamelijk twee zeldzame, authentieke rassen rond: het **Veluws heideschaap** (een groot, rank schaap met een lange, wollige staart) en het **Schoonebeker heideschaap**. Deze rassen zijn gehard, kunnen uitstekend overleven op een schraal dieet van taaie heidestruikjes en lopen moeiteloos grote afstanden door het mulle zand.

De mooiste schaapskooien op de Veluwe

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskuddes met bijbehorende schaapskooien. Dit zijn enkele van de meest indrukwekkende plekken om een ontmoeting met de herder en de kudde te plannen:

1. Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide) Met honderden dieren herbergt Ermelo de grootste gesubsidieerde schaapskudde van het Veluwse heideschaap. Naast de traditionele potstal ligt een modern bezoekerscentrum waar je alles leert over het herdersvak, de wolbewerking en de lokale archeologie. Vanaf het terrein start een fraai familiepad en diverse langere wandelroutes over de uitgestrekte Ermelosche Heide, die rijk is aan prehistorische grafheuvels.

2. Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen) De Renderklippen vormen een van de meest heuvelachtige en fotogenieke heidegebieden van Gelderland. Midden in dit golvende landschap vind je de schaapskooi van Epe-Heerde. Vanaf de kooi heb je direct een weids uitzicht over de heide en de vennetjes. De kudde trekt dagelijks over de heuvelruggen, wat vanaf de uitzichtpunten prachtige doorkijkjes oplevert.

3. De monumentale schaapskooi van Hoog Buurlo Hoog Buurlo is een eeuwenoude enclave midden in het uitgestrekte hart van de Veluwe. Omringd door monumentale beukenlanen staan hier twee monumentale schaapskooien die al eeuwenlang het middelpunt vormen van de lokale schapenhouderij. De rust en de historische sfeer maken dit een van de meest serene plekken van Gelderland om de kudde te zien vertrekken of terugkeren.

4. Schaapskooi Rheden (Nationaal Park Veluwezoom) Aan de voet van het Nationaal Park Veluwezoom bevindt zich de schaapskooi van Rheden. De kudde begraast hier onder meer de flanken van de befaamde Posbank en de Herikhuizerveld. Het terrein rondom de kooi biedt een prima startpunt voor wandelingen door de steile heidedalen en langs het nabijgelegen bezoekerscentrum van Natuurmonumenten.

5. Schaapskudde Loenermark De Loenermark staat bekend om haar uitgestrekte heidevelden en jeneverbesstruwelen. Bij de karakteristieke schaapskooi graast een kudde die ervoor zorgt dat de open ruimtes tussen de bossen behouden blijven. Een wandeling rondom de schaapskooi voert je door een gevarieerd landschap met zandverstuivingen, heide en statige beukenlanen.

Praktische tips voor je bezoek

Wil je de schaapskudde in actie zien? Houd rekening met de volgende tips om je bezoek zo geslaagd mogelijk te maken:

  • **Het vertrek en de thuiskomst:** De kudde trekt meestal rond het einde van de ochtend de heide op en keert aan het einde van de middag weer terug naar de kooi. Dit zijn de beste momenten om de hele groep bij elkaar te zien.
  • **Honden aan de lijn:** Honden zijn op veel heidevelden welkom, maar dienen altijd kort aangelijnd te zijn. De werkhonden van de herder moeten ongehinderd hun taak kunnen uitvoeren en schapen kunnen snel in paniek raken.
  • **Houd gepaste afstand:** Doorkruis de kudde niet tijdens het grazen en loop de herder niet voor de voeten. De herders vertellen op rustige momenten vaak graag over hun werk, maar de focus ligt altijd op de veiligheid van de dieren.
  • **Seizoenshoogtepunten:** Het vroege voorjaar (februari en maart) staat traditioneel in het teken van de geboorte van honderden lammetjes. Veel schaapskooien organiseren dan speciale lammetjesdagen. In de vroege zomer worden op diverse locaties schaapscheerdersfeesten georganiseerd waar je ambachtelijk handknippen en wolverwerking kunt bewonderen.