Visit Gelderland
← Blog

De schaapskuddes van de Veluwe: ontmoet de herders en ontdek levend heide-erfgoed

17 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, hoort het geluid soms al van ver: een zacht, ritmisch geklingel van koperen bellen, het gedempte getrippel van honderden hoefjes en af en toe een kort commando van de herder aan zijn trouwe honden. De schaapskuddes van de Veluwe zijn niet alleen een prachtig en rustgevend gezicht, ze zijn ook onmisbaar voor het behoud van het Gelderse landschap. Zonder deze grazers zouden de iconische paarse heidevelden binnen enkele decennia veranderen in dichte bossen vol berken en vliegdennen.

Duik in het verhaal van het Veluwse heideschaap, ontdek de mooiste historische schaapskooien en lees praktische tips voor een ontmoeting met de herder.

Het Veluwse heideschaap: een levende legende

Eeuwenlang vormden schapen de spil van het Veluwse landbouwsysteem. De dieren graasden overdag op de schrale heidevelden en werden ’s avonds naar de potstal gedreven. Daar werd hun mest vermengd met heideplaggen om de akkers op de arme zandgrond vruchtbaar te maken. Na de uitvinding van kunstmest aan het begin van de twintigste eeuw verdween dit landbouwsysteem bijna volledig, waardoor ook het schaap met uitsterven werd bedreigd.

Gelukkig zijn de kuddes hersteld en graast het specifieke **Veluws Heideschaap** weer trots op het zand. Dit zeldzame ras herken je direct: ze zijn opvallend groot en rank, hebben een statige houding met een licht gebogen neus (de zogenaamde ‘ramsneus’), vriendelijke hangoren en dragen een dikke, stugge vacht zonder horens op de kop. Ze zijn gehard tegen weer en wind en weten precies welke grassen en jonge boompjes ze moeten eten om de heide vitaal te houden.

De mooiste schaapskuddes en kooien op de Veluwe

Over de hele Veluwe vind je actieve schaapskuddes. Een aantal locaties springt eruit door de bijzondere ligging, de monumentale schaapskooi of de faciliteiten voor bezoekers:

  • **Ermelosche Heide (Ermelo):** Deze kudde van ruim driehonderd schapen heeft haar thuisbasis bij een modern bezoekerscentrum. Vanaf een houten vlonderpad heb je een schitterend uitzicht over de kooi en het weidse heideveld. In het bezoekerscentrum leer je alles over het heidebeheer en het werk van de herder.
  • **De Renderklippen (Epe en Heerde):** Midden tussen de glooiende heuvels en vennen van de Renderklippen ligt een zeer fotogenieke schaapskooi. Vanaf de kooi starten diverse gemarkeerde wandelroutes die je over de mooiste heidekammen voeren.
  • **Hoog Buurlo (nabij Ugchelen):** Hoog Buurlo is een van de oudste nederzettingen van de Veluwe. Tussen monumentale beukenlanen staan twee historische, rietgedekte schaapskooien. Het landschap ademt hier pure rust en laat zien hoe de heideboerderijen er eeuwen geleden uitzagen.
  • **Ginkelse Heide (Ede):** Aan de rand van deze historische heide—bekend van de Airborne-luchtlandingen in 1944—staan twee traditionele schaapskooien. Hier grazen twee aparte kuddes die zorgen voor het openhouden van zowel de Ginkelse als de Edese Heide.
  • **Nationaal Park Veluwezoom (Rheden):** Vlak bij bezoekerscentrum Veluwezoom ligt de schaapskooi van Rheden. Deze kudde trekt dagelijks de heuvelachtige heide van de Posbank op, een spectaculair gezicht met flinke hoogteverschillen.

Het ritme van de kudde: wanneer ga je op pad?

Wil je de kudde in beweging zien? Dan is timing belangrijk. Het leven van een schaapskudde volgt een vast dag- en seizoensritme:

  • **Vertrek en terugkeer:** Meestal vertrekt de herder met de honden en de kudde in de ochtend (rond 09.00 à 10.00 uur) vanuit de kooi naar het heideveld. Aan het einde van de middag (rond 16.00 à 17.00 uur) keert de hele stoet weer terug. Dit zijn de meest dynamische momenten om bij de kooi te gaan kijken.
  • **De lammeltijd (voorjaar):** Tussen eind januari en april worden de jonge lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren in het vroege voorjaar speciale kraamdagen of lammetjesdagen, een favoriet uitje voor gezinnen.
  • **Schaapscheerdersfeesten (vroege zomer):** Zodra het warmer wordt, worden de schapen van hun dikke wintervacht ontdaan. Bij diverse kooien gebeurt dit nog volgens traditionele demonstraties met de handenschaar.

Tips voor een respectvol bezoek

Een ontmoeting met een schaapskudde is een bijzondere natuurervaring. Houd rekening met de volgende tips om het werk van de herder niet te verstoren:

1. **Houd honden strikt aangelijnd:** Ook de braafste hond kan een kudde schapen laten schrikken. Daarnaast moeten de getrainde herdershonden (vaak Border Collies of Schapendoezen) ongestoord hun werk kunnen doen. 2. **Houd gepaste afstand:** Doorkruis een lopende kudde nooit en laat de dieren rustig passeren. Geef de herder de ruimte om te sturen. 3. **Blijf op de gemarkeerde paden:** Heide is een kwetsbaar ecosysteem waar ook broedvogels, hagedissen en slangen leven.

De schaapskuddes van de Veluwe zijn een levend monument. Trek je wandelschoenen aan, volg het geluid van de bellen en ervaar zelf hoe cultuur en natuur hier al eeuwenlang hand in hand gaan.