De schaapskuddes van de Veluwe: ontmoet de grazers en schepers van de Gelderse heide
20 november 2026
NatuurWie op een vroege ochtend over de heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans een magisch schouwspel tegen te komen: een glooiende vlakte vol ochtenddauw, het ritmische getik van honderden hoefjes, het zachte geblaat en een herder die met enkele commando’s zijn trouwe bordercollies aanstuurt. Schaapskuddes zijn onlosmakelijk verbonden met Gelderland. Eeuwenlang vormden ze de spil van het boerenbedrijf, maar vandaag de dag zijn ze de trotse beheerders van een van de meest iconische landschappen van Nederland.
Levend erfgoed: onmisbare heidebeheerders
Zonder schapen zou de Veluwe er heel anders uitzien. Heidelandschappen zijn halfnatuurlijke landschappen; laat je de natuur volledig haar gang gaan, dan verandert de open vlakte binnen enkele decennia in een dicht dennen- of berkenbos. De kuddes, vaak bestaande uit het zeldzame en sterke Veluwse heideschaap, grazen onvermoeibaar jonge boompjes en harde grassen zoals pijpenstrootje weg.
Daarnaast vervullen schapen een cruciale rol in de biodiversiteit. In hun dikke vacht en tussen hun klauwen reizen zaden, insecten en sporen van de ene naar de andere plek over de heide. Zo verbinden de grazers kwetsbare natuurgebieden met elkaar. Het werk van de herder – of 'scheper' in oud-Veluws dialect – is dan ook geen folkloristisch toneelstukje, maar pure natuurbehoudpraktijk.
Bijzondere schaapskooien op de Veluwe
Verspreid over de Veluwe vind je diverse traditionele schaapskooien. Veel van deze plekken zijn uitstekend ingericht voor bezoekers, met infocentra en gemarkeerde wandelroutes.
- **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze schaapskooi herbergt een van de grootste kuddes van het Veluwse heideschaap. Bij het naastgelegen bezoekerscentrum leer je alles over de geschiedenis van het ras, het heidebeheer en het ambacht van wolverwerking. Vanaf hier starten prachtige wandelroutes over de uitgestrekte Ermelosche Heide, die rijk is aan prehistorische grafheuvels.
- **De monumentale kooien van Hoog Buurlo:** Midden op de heide van Radio Kootwijk ligt de historische enclave Hoog Buurlo. Hier staan twee monumentale, rietgedekte schaapskooien tussen eeuwenoude beukenlanen. Het ensemble ademt de sfeer van de vroege negentiende eeuw. Een heerlijke uitvalsbasis voor een rustige wandeling door open heide en stuifzand.
- **Schaapskooi Epe-Heerde (Renderklippen):** Gelegen tussen het heuvelachtige heidelandschap van de Renderklippen en de uitgestrekte bossen, vind je deze sfeervolle kooi. Vanaf de kooi heb je direct uitzicht op de glooiende heide en de vennetjes waar de kudde regelmatig langs trekt om te drinken.
- **Schaapskooi Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de heuvels van de Veluwezoom ligt de kooi van Rheden. De kudde trekt dagelijks over de beroemde heidehellingen richting de Posbank. Vanaf het nabijgelegen bezoekerscentrum van Natuurmonumenten wandel je zo het heuvelachtige landschap in.
- **Schaapskooi Elspeet:** Op de Elspeetsche Heide wordt de eeuwenoude traditie eveneens met passie voortgezet. De kooi ligt aan de rand van het dorp en is een ideaal startpunt voor tochten over de stille heidevelden richting Vierhouten.
Wandelen in het spoor van de herder
Een ontmoeting met een schaapskudde maakt een wandeling over de Veluwe onvergetelijk. Wil je de kudde in actie zien? De beste kans heb je aan het begin van de ochtend wanneer de schapen de kooi verlaten, of aan het einde van de middag wanneer ze terugkeren naar de stal.
Let tijdens een ontmoeting op de heide op de volgende richtlijnen: * **Houd afstand:** Geef de kudde en de herder de ruimte. Doorkruis de kudde nooit te voet of met de fiets. * **Honden altijd aan de lijn:** Zelfs de meest gehoorzame huishond kan schapen opschrikken of het werk van de herdershonden verstoren. Op en rond de heideterreinen geldt vrijwel overal een strikte aanlijnplicht. * **Respecteer de honden:** De bordercollies zijn gefocust aan het werk. Aai ze niet en leid ze niet af met roepen of voer.
Beleef het lammetjesseizoen
In de vroege lente – meestal tussen februari en april – breekt de drukste en meest feestelijke periode aan bij de schaapskooien: het lammetjesseizoen. Honderden lammetjes worden dan geboren en dartelen vrolijk rond de stallen. Veel schaapskooien organiseren in deze periode speciale publieksdagen, waarbij jong en oud het jonge leven kan bewonderen en meer leert over het oeroude herdersleven op de Gelderse heide.