De schaapskuddes van de Veluwe: ontmoet de grazende heidebeheerders van Gelderland
15 november 2026
NatuurWie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, hoort het geluid al van ver: het zachte gerinkel van bellen, het ritmische gemekker en de commando’s van de herder aan zijn trouwe bordercollie. Schaapskuddes horen bij Gelderland zoals zandverstuivingen en bossen. Ze zijn niet alleen een prachtig, nostalgisch gezicht, maar vervullen ook een cruciale rol in het behoud van het kwetsbare heidelandschap.
Wil je dit levende erfgoed met eigen ogen bewonderen? Trek je wandelschoenen aan en ontdek waar je de mooiste schaapskooien en grazende kuddes van de Veluwe vindt.
Levend erfgoed: de onmisbare rol van het Veluwse heideschaap Eeuwenlang waren schapen onmisbaar voor de Veluwse landbouw. De dieren graasden overdag op de arme heide en brachten de nacht door in de stal, waar hun mest werd opgevangen om de omliggende akkers vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest leek de schaapskudde overbodig te worden, maar niets bleek minder waar.
Zonder begrazing zou de heide binnen enkele decennia veranderen in dicht bos. De schapen – voornamelijk het authentieke Veluwse heideschaap – eten jonge boompjes en stugge grassen op, waardoor de heidestruiken de ruimte krijgen om te bloeien. Het Veluwse heideschaap is perfect aangepast aan dit schrale dieet: het is een sterk, sober ras met een lange, edele kop en een vriendelijk karakter.
De bekendste schaapskuddes op de Veluwe Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve kuddes met traditionele schaapskooien. Een aantal locaties zijn bijzonder geschikt voor een bezoek:
- **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Met honderden schapen is dit een van de grootste kuddes van Nederland. Het moderne bezoekerscentrum biedt veel interactieve informatie over de geschiedenis van het heidebeheer en het werk van de herder.
- **Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen):** Gelegen op een heuvelachtig heideveld tussen Epe en Heerde ligt een schilderachtige schaapskooi. Vanaf de omringende heuveltoppen heb je een fenomenaal uitzicht over de grazende dieren.
- **Schaapskudde Ginkelse Heide (Ede):** Deze historische plek bij Ede herbergt twee traditionele kooien. Naast het heidebeheer staat deze heide bekend om de herinnering aan de luchtlandingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
- **Schaapskudde Loenermark (Loenen):** Diep verscholen in de bossen en heidevelden ten zuiden van Apeldoorn ligt de kooi van de Loenermark. Hier graast een kudde van het ras Schoonebeeker, een levendig en langharig heideschaap.
- **Schaapskooi Elspeet:** Midden op de Elspeetsche Heide staat een eeuwenoude kooi waar de traditie al generaties lang in ere wordt gehouden. De rust en weidsheid rondom deze kooi zijn ongeëvenaard.
Het ritme van de kudde Een bezoek aan een schaapskudde vraagt om een beetje timing. De schapen verblijven niet de hele dag bij de kooi; ze hebben immers 'werk' te doen op de heide.
In de ochtend vertrekt de herder met de honden en de kudde richting het veld. Dit uittochtmoment is indrukwekkend om te zien: de dieren drommen samen bij de hekken en verspreiden zich vervolgens in een gestaag tempo over de heide. Aan het einde van de middag keert de stoet weer terug naar de veilige stal. Wie midden op de dag wandelt, kan de kudde overal op het heideveld tegenkomen.
In het vroege voorjaar (februari en maart) staat het leven bij de kooien in het teken van nieuw leven. Tijdens de lammetjestijd blijven de dieren vaker binnen of op de weides rond de kooi, en organiseren veel bezoekerscentra speciale kraamdagen.
Wandelroutes langs schaapskooien en heide Bij vrijwel elke schaapskooi op de Veluwe starten gemarkeerde wandelroutes. Deze paden voeren je over glooiende heidevelden, langs oude eikenlanen en door geurige dennenbossen.
- **Rondom de Renderklippen:** Vanaf de parkeerplaats bij de schaapskooi volg je gemarkeerde paaltjesroutes over kronkelende zandpaden en langs open heideterreinen.
- **Cultuurhistorische route Ermelo:** Wandel vanaf het bezoekerscentrum over de Ermelosche Heide, waar je niet alleen de kudde kunt treffen, maar ook prehistorische grafheuvels en eeuwenoude karrensporen passeert.
- **Zwerfroute Loenermark:** Deze route combineert heide, jeneverbesstruwelen en bos. Grote kans dat je onderweg behalve schapen ook wild zoals reeën of edelherten spot.