Visit Gelderland
← Blog

De schaapskuddes van de Veluwe: ontdek het eeuwenoude herdersleven in het Gelderse landschap

14 november 2026

Natuur

Wie op een vroege ochtend over de heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans het geluid van zacht geblaat en rinkelende bellen in de verte te horen. Al eeuwenlang zijn schaapskuddes onlosmakelijk verbonden met het Gelderse zand- en heidelandschap. Waar schapen vroeger werden gehouden voor hun mest en wol om arme zandgronden vruchtbaar te maken, zijn ze vandaag de dag de onmisbare ecologische tuinmannen van de natuur. Zonder de noeste arbeid van de herder, zijn honden en de honderden grazende viervoeters zouden de wereldberoemde paarse heidevelden binnen enkele decennia veranderen in dicht bos.

Een eeuwenoud agrarisch systeem

Om het belang van de schaapskuddes te begrijpen, duiken we even de geschiedenis in. Eeuwenlang vormde het zogeheten potstalsysteem de spil van de Veluwse landbouw. Schapen graasden overdag op de uitgestrekte heide en overnachtten in een met heideplaggen bedekte potstal: de schaapskooi. De mest die zich daar ophoopte, werd vermengd met de plaggen en over de akkers (de engen of enken) uitgereden om rogge en boekweit te kunnen verbouwen.

Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek te vallen voor de traditionele schaapskuddes. Gelukkig zagen natuurorganisaties en gemeenten op tijd in dat mechanisch heidebeheer nooit kan tippen aan de selectieve begrazing door schapen. Het Veluws heideschaap – herkenbaar aan zijn lange, ranke bouw en lange staart – eet jonge boompjes, grassen zoals pijpenstrootje en braamstruiken weg, waardoor de heidestruikjes volop licht en ruimte krijgen om te bloeien.

De mooiste schaapskooien om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskuddes en prachtig bewaarde historische schaapskooien. Dit zijn enkele van de meest indrukwekkende plekken waar je het herdersleven van dichtbij kunt meemaken:

  • **Ermelosche Heide**: Deze kudde telt zo'n driehonderd Veluwse heideschapen en heeft een modern bezoekerscentrum naast de traditionele kooi. Hier starten gemarkeerde wandelroutes over de uitgestrekte vlakte, waar je de herder geregeld tegenkomt.
  • **Hoog Buurlo**: Midden in het hart van de Veluwe ligt de eeuwenoude enclave Hoog Buurlo, omgeven door monumentale beukenlanen en heide. De twee rietgedekte schaapskooien vormen hier samen met de historische boerderijen een beschermd dorpsgezicht van ongekende verstilling.
  • **Rheden (Nationaal Park Veluwezoom)**: Aan de voet van de heuvelachtige heidevelden rond de Posbank vind je de schaapskooi van Rheden. De kudde trekt dagelijks de steile glooiingen op om het landschap open te houden.
  • **Epe en Heerde**: Op de overgang van bos naar heide op de Noord-Veluwe ligt een karakteristieke schaapskooi die als uitvalsbasis dient voor de begrazing van de Renderklippen, een heidegebied vol heuvels en vennetjes.
  • **Elspeet**: De Elspeetse schaapskudde is een van de oudste van ons land en graast op de Elspeetsche Heide. Vanaf de kooi wandel je direct het open stuifzand- en heidelandschap in.

Het ritme van de seizoenen

Het herdersleven beweegt mee met de seizoenen, wat elk jaargetijde een eigen charme geeft:

  • **Het voorjaar**: De lammertijd breekt aan. In de kooien worden honderden lammetjes geboren. Zodra ze sterk genoeg zijn, dartelen ze met hun moeders over de eerste voorjaarsweides.
  • **De vroege zomer**: De schapen worden ontdaan van hun dikke wintervacht. Op verschillende plekken op de Veluwe worden traditionele schaapscheerdersfeesten georganiseerd, waarbij het ambacht van scheren, spinnen en weven centraal staat.
  • **De nazomer**: Wanneer de heide in augustus en september prachtig paars kleurt, trekken de kuddes diep het veld in. Het contrast tussen de witte en bruine wolletjes en het paarse landschap levert schitterende plaatjes op.
  • **De winter**: De rust keert terug op de heide. Bij sneeuw of vorst blijven de dieren vaker beschut in de schaapskooi, waar ze worden bijgevoerd.

Praktische tips voor je bezoek

Wil je een schaapskudde ontmoeten of een schaapskooi bezoeken? Houd rekening met de volgende adviezen voor een ontspannen en veilige ervaring voor mens en dier:

  • **Houd je hond altijd aangelijnd**: Loslopende honden kunnen paniek veroorzaken onder de schapen en hinderen de herdershonden tijdens hun werk. In de buurt van kooien en kuddes geldt vrijwel altijd een strikte aanlijnplicht.
  • **Respecteer de werkruimte**: Geef de herder en zijn honden de ruimte. Blijf op gepaste afstand staan wanneer de honden bezig zijn de kudde bijeen te drijven of te sturen.
  • **Vertrek- en aankomsttijden**: De kuddes trekken doorgaans rond het midden van de ochtend de heide op en keren tegen het einde van de middag terug naar de stal. Dit zijn ideale momenten om bij de kooi te kijken.
  • **Combineer met een wandeling**: Vrijwel elke schaapskooi vormt het startpunt van gemarkeerde rondwandelingen, variërend van korte familieroutes tot langere tochten over het heideveld.