De schaapskuddes van de Veluwe: ontdek het eeuwenoude herdersambacht in Gelderland
13 november 2026
CultuurWie op een vroege ochtend over de Veluwse heide wandelt, hoort het geluid al van ver: het zachte getik van honderden hoefjes, het heldere geklingel van bellen en af en toe een kort commando van de herder aan zijn trouwe bordercollie. Schaapskuddes horen onlosmakelijk bij de identiteit van Gelderland. Eeuwenlang vormden schapen de motor van de Veluwse landbouw. Vandaag de dag zijn de kuddes en hun herders onmisbaar voor het behoud van de uitgestrekte heidevelden én een fascinerende bezienswaardigheid voor natuurliefhebbers en wandelaars.
Waarom schapen onmisbaar zijn voor de Veluwe
Tot het begin van de twintigste eeuw hielden boeren schapen voor hun mest. De dieren graasden overdag op de heide en werden ’s avonds binnengehaald in een potstal, waar de mest werd vermengd met heideplaggen om de schrale akkers vruchtbaar te maken. Met de uitvinding van kunstmest verdween deze noodzaak bijna van de ene op de andere dag, waardoor ook de schapen dreigden te verdwijnen.
Zonder grazers zou de heide echter binnen enkele decennia dichtgroeien met berken, dennen en stugge grassen zoals pijpenstrootje. De schaapskuddes werden daarom in ere hersteld als ecologische beheerders. Dankzij het authentieke Veluwse heideschaap – een sober, sterk en rank ras dat uitstekend gedijt op voedselarme zandgronden – blijft het iconische open landschap behouden en krijgen zeldzame planten en dieren volop de ruimte.
De mooiste schaapskooien om te bezoeken
Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskooien. Veel van deze plekken vormen het ideale startpunt voor een wandeling over de heide en door omliggende bossen.
1. Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide) Met honderden dieren herbergt Ermelo een van de grootste gesubsidieerde kuddes van Nederland. Bij Bezoekerscentrum Schapedrift leer je via interactieve exposities alles over het werk van de herder, het heidebeheer en het Veluwse heideschaap. Vanaf de kooi wandel je direct de glooiende Ermelosche Heide op, waar je ook prehistorische grafheuvels en restanten van een Romeins marskamp tegenkomt.
2. Ginkelse Heide en Edese Schaapskudde De Ginkelse Heide bij Ede ademt geschiedenis. Hier landen in 1944 de geallieerde parachutisten tijdens Operatie Market Garden. Naast het historische luchtlandingsterrein vind je hier twee traditionele schaapskooien: één op de Ginkelse Heide en één op de nabijgelegen Edese Heide. De herders trekken dagelijks met hun kuddes over de paarse vlakten. Vlak bij de schaapskooi aan de Verlengde Arnhemseweg vind je een uitkijktoren en verschillende gemarkeerde wandelroutes.
3. De monumentale enclave Hoog Buurlo Hoog Buurlo is een van de best bewaarde historische nederzettingen op de Veluwe. Tussen statige beukenlanen en eeuwenoude eiken liggen twee monumentale schaapskooien met rieten daken. Hier lijkt de tijd te hebben stilgestaan. De kudde graast over de uitgestrekte zandverstuivingen en heidevelden van Radio Kootwijk en Hoog Buurlo. Het is een oase van rust waar je urenlang kunt wandelen zonder een auto tegen te komen.
4. Schaapskooi Renderklippen (Epe-Heerde) Gelegen tussen Epe en Heerde ligt het heidegebied de Renderklippen, bekend om zijn opvallende heuvelruggen en prachtige vergezichten. Midden in dit gebied staat een sfeervolle schaapskooi. Vanaf een houten vlonderpad rondom de kooi heb je goed zicht op de vertrekkende of terugkerende kudde. Het omliggende terrein leent zich uitstekend voor afwisselende rondwandelingen.
5. Rhedense Schaapskudde (Nationaal Park Veluwezoom) Aan de rand van Nationaal Park Veluwezoom, bij Rheden, houdt de Rhedense Schaapskudde de hellingen van het Herikhuizerveld en de beroemde Posbank open. Deze kudde behoort tot de oudste gesubsidieerde kuddes van ons land. Het uitzicht vanaf de heuveltoppen met de grazende kudde in het dal behoort tot de meest gefotografeerde taferelen van Gelderland.
Praktische tips voor je bezoek
Wil je een ontmoeting met de schaapskudde niet mislopen? Houd dan rekening met de volgende praktische tips:
- **Het dagritme van de herder:** Schapen gaan over het algemeen rond 09.30 à 10.00 uur vanuit de kooi de heide op en keren rond 16.00 à 16.30 uur weer terug. Dit zijn de beste momenten om de hele groep bij de kooi te bewonderen.
- **Honden aangelijnd:** Schapen schrikken snel van loslopende honden. Zelfs in gebieden waar honden los mogen lopen, geldt nabij de kudde en de schaapskooi altijd een strikte aanlijnplicht.
- **Houd afstand bij het grazen:** Kom je de kudde op de hei tegen? Geef de herder en de honden de ruimte om hun werk te doen en doorkruis de groep niet.
- **Lammetjestijd in het voorjaar:** Tussen februari en april worden er honderden lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren dan speciale publieksdagen (zoals Lammetjesdag), waarbij je een kijkje in de stal kunt nemen.
- **Combineer met wandelknooppunten:** Vrijwel elke schaapskooi op de Veluwe is aangesloten op het Gelderse wandelnetwerk, waardoor je eenvoudig een route van gewenste lengte kunt uitstippelen.