Visit Gelderland
← Blog

De schaapskuddes van de Veluwe: ontdek de levende traditie en historische kooien van Gelderland

19 november 2026

Natuur

Wie op een vroege ochtend over de uitgestrekte Veluwse heide wandelt, hoort het geluid al van ver: het zachte getik van honderden hoefjes, het kenmerkende geblaat en het kalme bevel van de herder aan de herdershond. De schaapskuddes van de Veluwe zijn niet alleen een prachtig en fotogeniek schouwspel, ze vormen ook het kloppend hart van het heidebeheer in Gelderland. Zonder deze levende 'maaimachines' zouden de paarse velden binnen de kortste keren veranderen in dichte bossen.

Duik in het verhaal achter deze eeuwenoude traditie en ontdek waar je de mooiste schaapskooien en actieve kuddes op de Veluwe kunt bezoeken.

Levend erfgoed: de hoeders van de heide

Eeuwenlang speelden schapen een onmisbare rol in het Gelderse landbouwsysteem. De dieren graasden overdag op de heide en overnachtten in de potstal van de schaapskooi. De mest die zich daar ophoopte, vermengd met heideplaggen, werd gebruikt om de arme zandgronden van de akkers vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest rond 1900 verdween deze noodzaak bijna volledig en dreigden de kuddes te verdwijnen.

Gelukkig kregen de schapen een nieuwe, cruciale rol: natuurbeheer. Schapen eten jonge boompjes en grassen (zoals pijpenstrootje) weg, waardoor de struik- en dopheide de ruimte krijgt om te groeien en te bloeien. Op de Veluwe kom je vooral het authentieke Veluwse heideschaap tegen: een sober, sterk en elegant ras met lange poten en een statige houding, perfect aangepast aan het schrale zandlandschap.

De mooiste schaapskooien om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je diverse schaapskooien waar de herdersdagelijkse tradities in ere houden. Veel van deze plekken vormen een ideaal startpunt voor een wandeling.

1. Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide) Met een kudde van honderden schapen herbergt de Ermelosche Heide een van de grootste gesubsidieerde kuddes van Nederland. Naast de traditionele potstal ligt een modern bezoekerscentrum waar je alles leert over de geschiedenis van het heideschaap. Vanaf de kooi wandel je direct het uitgestrekte heideveld op, waar je regelmatig grafheuvels en Romeinse marskamp-sporen kruist.

2. Rijksmonumentaal ensemble Hoog Buurlo Hoog Buurlo is een van de meest schilderachtige enclaves van Gelderland. Midden in de uitgestrekte bossen en zandverstuivingen bij Ugchelen liggen twee monumentale schaapskooien, omringd door eeuwenoude beukenlanen en monumentale eiken. De kudde hier begraast het omliggende heidegebied van Staatsbosbeheer. De sfeer op dit historische gehucht voelt alsof de tijd er al twee eeuwen stilstaat.

3. Schaapskudde Rheden (Nationaal Park Veluwezoom) Aan de voet van de heuvels bij Rheden ligt de schaapskooi van Natuurmonumenten. Vanuit hier trekt de herder met de kudde over het glooiende Herikhuizerveld. Vanaf het nabijgelegen uitzichtpunt Posbank zie je de grazende kudde regelmatig als een bewegend lint door het heuvellandschap trekken.

4. Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen) Tussen Epe en Heerde ligt het heidegebied De Renderklippen, bekend om zijn golvende landschap en prachtige vergezichten. Aan de rand van dit gebied staat een sfeervolle schaapskooi. De kudde zorgt ervoor dat het heidegebied rond het Pluizenmeer open en bloemrijk blijft.

5. Schaapskooi Elspeet Aan de rand van de Elspeetsche Heide vind je de historische schaapskooi van Elspeet. Hier vertrekt de herder al vroeg met zijn honden om de uitgestrekte heidevelden tussen Elspeet en Vierhouten te begrazen.

Praktische tips voor je bezoek

Wil je de kudde in actie zien? Houd rekening met de volgende praktische zaken:

  • **Tijdstip van vertrek en thuiskomst**: De kuddes trekken meestal 's ochtends vroeg (tussen 09.00 en 10.00 uur) de heide op en keren aan het einde van de middag (rond 16.00 uur) terug naar de kooi. Dit zijn de beste momenten om de hele groep bij elkaar te zien.
  • **Honden altijd aangelijnd**: Schapen schrikken snel van loslopende honden en de herdershond moet ongestoord zijn werk kunnen doen. Houd je hond rondom schaapskooien en op heideterreinen daarom altijd kort aangelijnd.
  • **Geef de herder de ruimte**: Zie je de kudde over de heide trekken? Blijf op gepaste afstand staan en laat de herder en de honden het tempo bepalen. De herder beantwoordt bij een rustig moment vaak graag korte vragen over het vak.
  • **Seizoensactiviteiten**: In het vroege voorjaar (februari en maart) worden de lammetjes geboren; veel kooien organiseren dan speciale lammetjesdagen. In juni worden de schapen op traditionele wijze geschoren tijdens schaapscheerdersfeesten.