Visit Gelderland
← Blog

De schaapskuddes van de Veluwe: eeuwenoude traditie en levend heidebeheer

18 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, hoort het geluid soms al van verre: het zachte gemekker, het getik van hoefjes op zandpaden en het kenmerkende geluid van de bel van de ram. Schaapskuddes zijn onlosmakelijk verbonden met het Gelderse landschap. Eeuwenlang vormden ze de motor van de traditionele potstalcultuur en landbouw op arme zandgronden. Vandaag de dag zijn deze kuddes en hun herders onmisbaar voor het behoud van de karakteristieke paarse heide.

Bezoekers van de Veluwe kunnen op verschillende plekken kennismaken met dit levende erfgoed. Van historische schaapskooien tot ontmoetingen met de herder en zijn honden: het is een bijzondere manier om de natuur en cultuurhistorie van Gelderland te beleven.

Levende grasmaaiers: het geheim van het heidebeheer

Zonder de grazende schapen zou de Veluwse heide binnen enkele decennia veranderen in dicht bos. Jonge boompjes zoals berken en vliegdennen krijgen door de begrazing geen kans om de heidestruiken te overwoekeren. Daarnaast eten de schapen het taaie pijpenstrootje (gras) weg, waardoor de struikheide en dopheide volop licht en ruimte krijgen om te groeien en te bloeien.

Op de Veluwe kom je vooral twee inheemse rassen tegen: het **Veluwse heideschaap** en het **Kempische heideschaap**. Het Veluws heideschaap is rank, groot en heeft een lange, wollige staart en geen hoorns. Deze schapen zijn sober, gehard en perfect aangepast aan het schrale voedselaanbod van de heide. Bovendien verspreiden ze via hun vacht en mest zaden en kleine insecten over het landschap, wat zorgt voor een rijke biodiversiteit.

Iconische schaapskooien om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe staan diverse karakteristieke schaapskooien. Veel van deze locaties vormen het ideale startpunt voor een wandeling.

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze kooi herbergt een van de grootste kuddes van het Veluwse heideschaap. Naast de traditionele kooi vind je hier een modern bezoekerscentrum waar je alles leert over de geschiedenis van het heidebeheer en het ambacht van de herder.
  • **De Renderklippen (Epe en Heerde):** Midden in een golvend heidegebied vol heuvels en vennen ligt de schaapskooi van Epe-Heerde. Vanaf de kooi starten diverse bewegwijzerde wandelroutes die je door het open landschap en langs de grazende dieren voeren.
  • **Schaapskooi Rheden (Nationaal Park Veluwezoom):** Aan de voet van de bekende Posbank vind je deze monumentale schaapskooi. Hier graast een kudde Rhedense heideschapen die het glooiende heidelandschap openhoudt.
  • **Historisch Hoog Buurlo:** Deze idyllische rijksmonumentale enclave midden in de uitgestrekte bossen en zandverstuivingen nabij Apeldoorn telt twee monumentale schaapskooien, eeuwenoude beukenlanen en traditionele schaapskuddes. Een plek waar de tijd stil lijkt te hebben gestaan.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Gelegen aan de rand van de Elspeetsche Heide. Vanaf deze traditionele kooi vertrekt de herder dagelijks met zijn kudde de uitgestrekte heidevelden op richting Stakenberg.

Een ontmoeting met de herder: praktische tips

Het zien vertrekken of thuiskomen van een schaapskudde is een indrukwekkend schouwspel. Om dit mee te maken, zijn er een paar praktische zaken om rekening mee te houden:

  • **Tijdstip van vertrek en terugkeer:** Herders trekken meestal in de ochtend rond 09.00 à 10.00 uur met de kudde de heide op en keren in de namiddag rond 16.00 à 17.00 uur terug naar de stal. Deze tijden variëren per seizoen en weersomstandigheid; controleer voor actuele informatie altijd de website van de betreffende lokale schaapskuddestichting.
  • **Honden aangelijnd:** Neem je een hond mee? Houd deze te allen tijde kort aangelijnd in de buurt van schaapskooien en op de heide. Schaapshonden moeten ongestoord hun werk kunnen doen en schapen raken snel gestrest door loslopende viervoeters.
  • **Respecteer de rust:** Houd voldoende afstand als de kudde voorbijtrekt. Geef de herder en de honden de ruimte om de dieren veilig over paden en wegen te loodsen.
  • **Lammetjestijd in het vroege voorjaar:** Tussen februari en april worden de jonge lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren in deze periode speciale publieksdagen, waarbij je de lammetjes van dichtbij kunt bewonderen in en rond de stal.

Wandelroutes rond de schaapskooien

Bij vrijwel elke schaapskooi op de Veluwe starten gemarkeerde wandelroutes. Van korte ommetjes van 2 tot 4 kilometer die zeer geschikt zijn met jonge kinderen, tot langeafstandspaden die kooien met elkaar verbinden. Een aanrader is het combineren van een bezoek aan de kooi met een tocht over de omliggende heidevelden, waar je met een beetje geluk de herder met zijn kudde aan het werk ziet tegen het decor van zandverstuivingen en bosranden.