De schaapskuddes en schaapskooien van de Veluwe: levend erfgoed in het heidelandschap
19 november 2026
NatuurWie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans het karakteristieke geluid van blatende schapen en het vriendelijke getik van een herdersstaf te horen. De schaapskuddes horen bij de Veluwe zoals zand bij de duinen. Ze vormen niet alleen een idyllisch plaatje tegen een decor van glooiende heuvels en knoestige vliegdennen, maar zijn ook onmisbare natuurbeheerders met een rijke geschiedenis.
Levende grasmaaiers met een eeuwenoude missie
Eeuwenlang vormden schaapskuddes de spil van het Veluwse landbouwsysteem. Boeren hielden schapen op de heide om hun mest te verzamelen in zogeheten potstallen. Vermengd met heideplaggen werd deze mest gebruikt om de arme zandgronden van de akkers vruchtbaar te maken. Met de opkomst van kunstmest aan het begin van de twintigste eeuw leek het schaap overbodig te worden, maar niets bleek minder waar.
Vandaag de dag zijn de kuddes terug van nooit weggeweest. Zonder de noeste arbeid van de schapen zouden heidevelden binnen enkele decennia dichtgroeien met berken, dennen en grassen zoals pijpenstrootje. Door selectief jonge boompjes en grassen weg te vreten, houden de schapen de heide open en vitaal. Zo krijgen zeldzame planten zoals struikhei, dophei en klokjesgentiaan de ruimte, en behouden typische heidebewoners als de zandhagedis, de veldleeuwerik en de zandbij hun leefgebied.
De mooiste schaapskooien en kuddes op de Veluwe
Verspreid over Gelderland vind je diverse actieve schaapskooien waar je de eeuwenoude band tussen mens, dier en natuur van dichtbij kunt meemaken:
- **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Met honderden Veluwse heideschapen herbergt Ermelo een van de grootste kuddes van het land. Bij het moderne bezoekerscentrum leer je alles over de ecologische rol van de kudde en de lokale geschiedenis. Vanaf de kooi wandel je direct het uitgestrekte heideveld op.
- **Monumentaal Hoog Buurlo:** Midden in het hart van de Veluwe ligt de eeuwenoude enclave Hoog Buurlo. Hier vind je twee monumentale schaapskooien, omringd door monumentale beukenlanen en glooiende heidegronden. Een wandeling rond Hoog Buurlo voelt alsof je recht een historisch schilderij binnenstapt.
- **De Renderklippen (Epe en Heerde):** Gelegen op een van de mooiste stuwwallen van Gelderland, graast de schaapskudde van de Renderklippen over een golvend landschap met spectaculaire vergezichten. De traditionele rietgedekte schaapskooi vormt het perfecte startpunt voor een wandeling over de heide en langs vennen.
- **Schaapskooi Ginkelse Heide (Ede):** Aan de rand van de historische Ginkelse Heide vind je twee fraaie schaapskooien. Hier hoedde men al schapen lang voordat de geallieerde parachutisten er in 1944 landden. De combinatie van militaire historie, weidse natuur en het Veluwse heideschaap maakt deze locatie uniek.
- **Schaapskooi Veluwezoom (Rheden):** Ook in Nationaal Park Veluwezoom, aan de zuidrand van de Veluwe, zorgt een actieve kudde voor het onderhoud van de steile heuvels rondom de bekende Posbank.
Wandelen over historische schapendriften
Een schaapskooi bezoeken is meer dan even naar de dieren kijken; het is het ideale vertrekpunt voor een wandeling. Vanaf vrijwel elke kooi vertrekken gemarkeerde wandelroutes die de historische ‘schapendriften’ volgen: de traditionele, vaak door walletjes omzoomde paden waarlangs de herder zijn kudde vroeger vanuit het dorp naar het open veld leidde.
Het mooiste moment om getuige te zijn van het schouwspel is wanneer de kudde 's ochtends vertrekt naar de heide of aan het einde van de middag terugkeert naar de kooi. Zie hoe de herder met behulp van behendige bordercollies de honderden dieren moeiteloos manoeuvreert.
Praktische tips voor je bezoek
Wil je een schaapskudde bezoeken? Houd dan rekening met een aantal handige vuistregels:
- **Houd afstand en bewaar de rust:** Geef de dieren en de herdershonden de ruimte. Kom je de kudde op de heide tegen, blijf dan rustig staan en doorkruis de groep niet.
- **Honden aan de lijn:** Op en rondom de heidevelden geldt vrijwel overal een strikte aanlijnplicht. Loslopende honden verstoren de kudde en jagen het vee op.
- **Bezoekerscentra:** De meeste schaapskooien (zoals in Ermelo en bij de Renderklippen) beschikken over een informatiepunt of theehuis waar je actuele routes kunt halen en meer te weten komt over het Veluwse heideschaap.