Visit Gelderland
← Blog

De schaapskooien van de Veluwe: ontmoet de herders en het levende erfgoed

15 november 2026

Natuur

Wie in alle vroegte over een Veluwse heide wandelt, hoort het geluid al van ver: een zacht gemekker, het getik van honderden hoefjes op het zandpad en af en toe een kort commando van de herder aan zijn werkhond. Schaapskuddes horen bij de Veluwe zoals zandverstuivingen en oeroude bossen. Waar schapen vroeger werden gehouden voor hun mest en wol, zijn ze vandaag de dag de onmisbare ecologische beheerders van het landschap. Een bezoek aan een van de traditionele schaapskooien is een unieke manier om natuur en cultuurhistorie samen te beleven.

Levende maaimachines met een rijke historie

Eeuwenlang vormden schapen het fundament van het Veluwse boerenbedrijf. In zogeheten potstallen werd de mest van de dieren vermengd met heideplaggen om de arme zandgronden vruchtbaar te maken voor rogge en boekweit. Met de uitvinding van kunstmest aan het begin van de twintigste eeuw leek de rol van de schaapskuddes uitgespeeld. Grote stukken heide werden bebost met naaldbomen of ontgonnen voor de landbouw.

Gelukkig zijn de kuddes niet verdwenen. Vandaag de dag grazen er op de Veluwe nog altijd duizenden schapen van oeroude rassen, zoals het Veluws heideschaap en het Kempisch heideschaap. Ze vreten jonge boompjes en grassen (zoals pijpenstrootje) weg, waardoor de karakteristieke struik- en dopheide de ruimte krijgt om te groeien. Zonder deze grazers zou de heide binnen enkele decennia veranderen in dicht bos.

Karakteristieke schaapskooien om te bezoeken

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskooien waar je het herdersvak van dichtbij kunt meemaken:

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Deze kooi herbergt een van de grootste kuddes van het Veluws heideschaap. Naast de kooi ligt een modern bezoekerscentrum met informatie over de archeologie en natuur van het omringende gebied.
  • **Hoog Buurlo:** Midden in een monumentale enclave van beukenlanen en eikenbossen staat de historische schaapskooi van Hoog Buurlo. Het ensemble van kooien en monumentale boerderijen ademt pure rust en vervlogen tijden.
  • **Schaapskooi De Renderklippen (Epe/Heerde):** Gelegen tussen het glooiende heidelandschap en vennen van de Renderklippen. Vanaf de kooi starten verschillende wandelroutes met weidse uitzichten.
  • **Schaapskooi Loenermark:** Aan de rand van een uitgestrekt natuurgebied met jeneverbessen en heuvels bevindt zich de schaapskooi van het Geldersch Landschap & Kasteelen. Een ideale startplek voor een wandeling door gevarieerd bos en open veld.
  • **Schaapskooien op de Ginkelse Heide (Ede):** Aan de rand van de historische Ginkelse Heide vind je zelfs twee kooien. Hier proef je niet alleen de rust van het heidelandschap, maar ook de indrukwekkende militaire geschiedenis van de regio.

Het ritme van de kudde: vertrek en terugkeer

Een van de meest bijzondere momenten om bij te wonen is het vertrek of de thuiskomst van de kudde. In de ochtend, meestal rond 09:00 of 10:00 uur, gaan de staldeuren open en trekt de herder met de schapen en honden de heide op. Aan het einde van de middag keert de stoet terug naar de beschutting van de schaapskooi.

In het voorjaar, meestal tussen februari en april, is het lammetjestijd. Honderden pasgeboren lammetjes vullen de stallen met vrolijk geluid. Veel kooien organiseren in deze periode speciale lammetjesdagen of schaapscheerdersfeesten later in het voorjaar.

Praktische tips voor je bezoek

  • **Honden aan de lijn:** Kom je wandelen in de buurt van een schaapskudde of kooi? Houd je hond altijd kort aangelijnd. De aanwezigheid van vreemde honden veroorzaakt grote stress bij de schapen en kan het werk van de herdershond verstoren.
  • **Afstand bewaren:** Geef de herder en de kudde de ruimte wanneer je ze op het pad tegenkomt. Blijf rustig aan de kant staan en geniet van het schouwspel.
  • **Combineer met een knooppuntenroute:** Bij vrijwel alle schaapskooien sluiten gemarkeerde wandel- en fietsknooppunten direct aan op het terrein, waardoor je een bezoek eenvoudig opneemt in een langere dagtocht.
  • **Informatiecentra:** Veel locaties hebben een bezoekerscentrum of theeschenkerij in de buurt voor een kop koffie en streekinformatie. Raadpleeg vooraf de websites van de desbetreffende stichtingen of natuurorganisaties voor actuele vertrektijden van de kudde.