Visit Gelderland
← Blog

De schaapskooien en schaapskuddes van de Veluwe: ontmoet het levende erfgoed van Gelderland

16 november 2026

Natuur

Wie over de uitgestrekte heidevelden van de Veluwe wandelt, heeft grote kans om in de verte het rustgevende getinkel van bellen en het zachte geblaat van schapen te horen. De Veluwse schaapskuddes zijn niet weg te denken uit het Gelderse landschap. Eeuwenlang vormden schapen de spil van het boerenbedrijf op de zandgronden. Vandaag de dag zijn deze kuddes en hun herders onmisbaar voor het behoud van de unieke heidenatuur én vormen ze een van de meest sfeervolle bezienswaardigheden van de streek.

Levende maaimachines met een rijke geschiedenis

Vroeger hielden Veluwse boeren schapen voor hun wol en vooral voor de mest. De dieren graasden overdag op de heide en overnachtten in de schaapskooi, waar hun mest werd opgevangen in een potstal. Vermengd met heideplaggen werd deze mest gebruikt om de schrale akkers vruchtbaar te maken. Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek voor de schaapskuddes te vallen, maar natuurbeschermers zagen al snel in dat de heide zonder begrazing binnen de kortste keren zou dichtgroeien met berken, dennen en vergrassen met pijpenstrootje.

Nu vervullen de kuddes een cruciale ecologische rol. De Veluwse en Kempische heideschapen eten jonge boompjes en stugge grassen weg, waardoor zeldzame planten zoals struikhei, dophei en klokjesgentiaan de ruimte krijgen om te bloeien. Bovendien verspreiden de schapen via hun vacht en mest zaden en insecten over het hele gebied.

De mooiste schaapskuddes en -kooien op een rij

Verspreid over de Veluwe vind je diverse actieve schaapskuddes met karakteristieke kooien. Dit zijn enkele van de mooiste locaties om te bezoeken:

  • **Schaapskooi Ermelo (Ermelosche Heide):** Dit is qua oppervlakte de grootste traditionele schaapskooi van Nederland. Bij de kooi ligt een interactief bezoekerscentrum met informatie over de kudde van het zeldzame Veluws heideschaap, een theeschenkerij en een bijentuin. Vanaf hier starten diverse prachtige wandelroutes over de uitgestrekte Ermelosche Heide vol grafheuvels.
  • **Schaapskooi Hoog Buurlo:** Midden in het hart van de Veluwe ligt de monumentale enclave Hoog Buurlo, omringd door eeuwenoude beukenlanen en open heide. Hier staan twee karakteristieke schaapskooien die een rijksmonumentale status hebben. De combinatie van cultuurhistorie en de rust van het omliggende landschap maakt dit een van de meest schilderachtige plekken van Gelderland.
  • **Schaapskudde Epe-Heerde (De Renderklippen):** Op het adembenemende heidegebied De Renderklippen, bekend om zijn glooiende heuvels en verstilde vennetjes, graast een kudde van ruim honderd schapen. Vanaf de schaapskooi aan de Elburgerweg loop je direct het golvende landschap in.
  • **De Ginkelse Heide bij Ede:** Aan de rand van de Ginkelse Heide staan twee historische schaapskooien. Het is een indrukwekkend gezicht om de herder met zijn bordercollies vroeg in de ochtend de schapen te zien verzamelen voor een tocht over de uitgestrekte vlaktes.
  • **Schaapskooi Elspeet:** Gelegen aan de Stakenbergweg graast deze kudde over de Elspeetsche Heide. Elspeet ademt nog altijd de sfeer van een authentiek Veluws esdorp waarin de herderstraditie diepgeworteld is.

Praktische tips voor je bezoek

Wil je het vertrek of de terugkeer van de kudde meemaken? Houd dan rekening met de volgende tips voor een geslaagd bezoek:

  • **Kies het juiste tijdstip:** De meeste kuddes vertrekken rond 09.30 of 10.00 uur vanuit de kooi naar de heide en keren tussen 15.30 en 16.30 uur weer terug. Dit zijn de beste momenten om de herder en zijn honden in actie te zien.
  • **Houd je hond altijd aangelijnd:** Ook in losloopgebieden is het essentieel om je hond kort aangelijnd te houden in de buurt van een schaapskudde. Schapen raken snel in paniek en de werkhonden moeten ongehinderd hun taak kunnen uitvoeren.
  • **Geef de herder en kudde de ruimte:** Blijf op gepaste afstand staan wanneer de kudde passeert. Zo kunnen de schapen rustig doorlopen en behoudt de herder het overzicht.
  • **Bezoek de lammetjestijd in het voorjaar:** Tussen februari en april worden er honderden lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren in deze periode speciale kraamdagen of lammetjesdagen, een geweldige belevenis voor jong en oud.

Een ontmoeting met een Veluwse schaapskudde brengt je even terug naar het ritme van vroeger. Combineer je bezoek aan een schaapskooi met een stevige wandeling over de heide en ervaar zelf hoe levend erfgoed en natuurbeheer hand in hand gaan in Gelderland.