De schaapskooien en schaapskuddes van de Veluwe: levend erfgoed op de Gelderse heide
14 november 2026
NatuurWie over de uitgestrekte Veluwse heidevelden wandelt, kan zomaar worden verrast door een zacht geritsel in de struiken, het geblaf van een herdershond en het vertrouwde gemekker van tientallen schapen. De schaapskuddes en hun herders horen net zo onlosmakelijk bij de Veluwe als de zandverstuivingen en edelherten. Wat ooit een puur economische noodzaak was, is tegenwoordig een onmisbare vorm van natuurlijk landschapsbeheer én prachtig levend erfgoed.
Ga op ontdekkingstocht langs de mooiste schaapskooien van Gelderland en ervaar de rust van het traditionele herdersleven.
Levende grasmaaiers met een rijke geschiedenis Eeuwenlang speelden schapen een centrale rol in het Veluwse boerenbedrijf. In het zogeheten potstalsysteem graasden duizenden heideschapen overdag op het open veld. ’s Avonds werden ze bijeengebracht in de schaapskooi, waar hun mest werd opgevangen in een dikke laag heideplaggen. Deze waardevolle mest was noodzakelijk om de arme zandgronden van de akkers vruchtbaar te maken voor rogge en boekweit.
Met de komst van kunstmest rond 1900 leek het doek te vallen voor de heideschapen. Gelukkig realiseerde men zich al snel dat zonder de grazers de karakteristieke heide binnen enkele decennia zou dichtgroeien met bomen en grassen. Tegenwoordig zijn rassen zoals het Veluws heideschaap en het Kempisch heideschaap weer volop aan het werk als ecologische landschapsbeheerders. Ze vreten jonge boompjes en vergrassing weg, verspreiden zaden via hun vacht en houden de heide open en vitaal.
De mooiste schaapskooien op de Veluwe Verspreid over de Veluwe vind je een aantal prachtige, historische schaapskooien die nog altijd in gebruik zijn. Veel van deze plekken vormen het ideale startpunt voor een ontspannen wandeling.
1. Schaapskooi Ermelo op de Ermelosche Heide Met circa 300 tot 400 schapen herbergt Ermelo een van de grootste kuddes van Nederland. De traditionele rietgedekte schaapskooi ligt aan de rand van de uitgestrekte Ermelosche Heide. Naast de kooi bevindt zich een modern bezoekerscentrum met informatie over de kudde, de flora en fauna en de archeologische geschiedenis van het gebied. Er is tevens een kleinschalige horecavoorziening en een heemtuin.
2. De historische enclave Hoog Buurlo Hoog Buurlo, gelegen ten zuiden van Apeldoorn, voelt als een reis terug in de tijd. Deze eeuwenoude landbouwenclave midden in de uitgestrekte bossen en heidevelden telt twee monumentale schaapskooien, statige beukenlanen en historische akkers. De schaapskudde van Staatsbosbeheer vertrekt hier regelmatig over de heide van het nabijgelegen Ugchelsche Bosch en Hoog Buurlose Zand.
3. Schaapskooi De Renderklippen (Epe en Heerde) Tussen de glooiende heuvels van natuurgebied De Renderklippen ligt een schilderachtige schaapskooi. Vanaf de kooi heb je direct uitzicht over het heidelandschap en de vennen. Hier graast een kudde Veluwse heideschapen die ervoor zorgt dat het adembenemende uitzicht vanaf de uitzichtpunten behouden blijft.
4. Schaapskooi Elspeet In het hart van de noordelijke Veluwe vind je de schaapskooi van Elspeet. De Elspeetse Heide staat bekend om zijn rust en weidsheid. De schaapskooi ligt prachtig aan de bosrand en vormt de uitvalsbasis voor een kudde die al sinds de vroege twintigste eeuw met zorg in stand wordt gehouden.
5. Schaapskooi Heuven in Rheden Aan de zuidrand van de Veluwe, in Nationaal Park Veluwezoom, ligt Schaapskooi Heuven bij het gelijknamige landgoed. Vanuit deze kooi trekt de herder met de kudde Rhedense heideschapen over de heuvels van de Posbank. Het uitzicht op de grazende kudde tegen de achtergrond van de steile stuwwallen is ronduit spectaculair.
Wandelen vanaf de schaapskooi Een bezoek aan een schaapskooi laat zich perfect combineren met een wandelroute. Vrijwel alle kooien dienen als knooppunt voor gemarkeerde paaltjesroutes:
- **Korte familieommetjes:** Rondom de meeste kooien lopen routes van 2 tot 5 kilometer over vlakke, zanderige paden, uitermate geschikt voor families.
- **Lange heidewandelingen:** Wie graag kilometers maakt, kiest voor routes van 10 tot 15 kilometer die aansluiten op het netwerk van lokale wandelroutes of het Veluwe Zwerfpad.
Praktische tips voor je bezoek
- **Het vertrek van de kudde:** De herder vertrekt meestal in de ochtend met de schapen richting het heideveld en keert aan het einde van de middag weer terug naar de kooi. Wil je het in- of uitdrijven meemaken, kom dan op deze tijdstippen naar de kooi.
- **Honden aangelijnd:** Schapen schrikken snel van loslopende honden. Houd je hond rondom schaapskooien en op heidevelden waar kuddes grazen altijd kort aangelijnd.
- **Respecteer de herdershond:** De bordercollies en herdershonden zijn gefocust op hun werk. Aai of roep de werkhonden niet tijdens het hoeden.
- **Voorjaar en lammetjestijd:** In het vroege voorjaar worden er honderden lammetjes geboren. Veel schaapskooien organiseren dan speciale publieksdagen om het jonge leven te bewonderen.